{"id":6253,"date":"2019-11-05T16:24:13","date_gmt":"2019-11-05T15:24:13","guid":{"rendered":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/artykul\/wodociagi-i-kanalizacja-paradygmaty-analizy-i-oceny-ryzyka-w-systemach-wodociagowych\/"},"modified":"2022-11-16T12:32:25","modified_gmt":"2022-11-16T11:32:25","slug":"wodociagi-i-kanalizacja-paradygmaty-analizy-i-oceny-ryzyka-w-systemach-wodociagowych","status":"publish","type":"artykul","link":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/article\/wodociagi-i-kanalizacja-paradygmaty-analizy-i-oceny-ryzyka-w-systemach-wodociagowych\/","title":{"rendered":"Paradigms of risk analysis and assessment in water supply systems"},"content":{"rendered":"<!--themify_builder_content-->\n<div id=\"themify_builder_content-6253\" data-postid=\"6253\" class=\"themify_builder_content themify_builder_content-6253 themify_builder tf_clear\">\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_xuyo352 tb_first tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_20li354 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_sm25153   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p><strong>Wprowadzenie<\/strong><\/p><p style=\"text-align: justify;\">Poj\u0119cie bezpiecze\u0144stwa (ang. safety) systemu zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119 (SZZW) odnosi si\u0119 do zdolno\u015bci systemu do bezpiecznego wykonywania swoich funkcji w danym \u015brodowisku, zdolno\u015bci do unikania zagro\u017ce\u0144 i nara\u017ce\u0144 oraz minimalizacji ewentualnych strat z nimi zwi\u0105zanych. Bezpiecze\u0144stwo SZZW mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 za pomoc\u0105 nast\u0119puj\u0105cych cech systemu [2, 3, 21, 24-26, 29]:<\/p><ul><li style=\"text-align: justify;\">ochranialno\u015b\u0107 \u2013 cechy systemu opisuj\u0105cej jego przysposobienie do ochrony operatora i u\u017cytkownik\u00f3w (konsument\u00f3w wody) przed skutkami zewn\u0119trznych i wewn\u0119trznych nara\u017ce\u0144, obejmuj\u0105cej system ostrzegawczo- monitoruj\u0105co-blokuj\u0105cy uniemo\u017cliwiaj\u0105cy dzia\u0142anie systemu w stanie zagro\u017cenia dla jego u\u017cytkownik\u00f3w;\u00a0<\/li><li style=\"text-align: justify;\">podatno\u015b\u0107 na zagro\u017cenie (ang. vulnerability) to cecha systemu opisuj\u0105ca jego przysposobienie do unikania zagro\u017ce\u0144. Do g\u0142\u00f3wnych sk\u0142adowych podatno\u015bci zalicza si\u0119:<\/li><\/ul><p>\u2013\u2013 ekspozycj\u0119 czyli nara\u017cenie (ang. exposure),<\/p><p>\u2013\u2013 wra\u017cliwo\u015b\u0107 (ang. sensitivity, suceptibility),<\/p><p>\u2013\u2013 zdolno\u015b\u0107 radzenia sobie i adaptacji (ang. coping, adaptive capacity, capacity),<\/p><p>\u2013\u2013 elastyczno\u015b\u0107 czyli spr\u0119\u017cysto\u015b\u0107 (ang. resilience),<\/p><p>\u2013\u2013 odporno\u015b\u0107 (ang. resistance),<\/p><ul><li>nieszkodliwo\u015b\u0107 (ang. harmlessnes) \u2013 cecha systemu opisuj\u0105ca jego przysposobienie do ograniczania szkodliwego oddzia\u0142ywania systemu na \u015brodowisko naturalne;<\/li><li>funkcjonalno\u015b\u0107 (ang. functionality) to cecha systemu opisuj\u0105ca jego prawid\u0142owo\u015b\u0107 zaprojektowania, w celu przysposobienia do wykonywania okre\u015blonych zada\u0144 w normalnych i ekstremalnych (kryzysowych) warunkach u\u017cytkowania, obejmuje r\u00f3wnie\u017c kompatybilno\u015b\u0107 czyli zdolno\u015b\u0107 dostosowania do wymaga\u0144 odbiorc\u00f3w oraz sterowalno\u015b\u0107 jako zdolno\u015b\u0107 do sprawnego i ekonomicznego u\u017cytkowania. Bezpiecze\u0144stwo mo\u017ce by\u0107 zdefiniowane w uj\u0119ciu opisowym jako stan lub w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 obiektu, systemu, charakteryzuj\u0105ca jego zdolno\u015b\u0107 do przeciwstawiania si\u0119 wypadkom [8, 19]. W pracy [11] zosta\u0142o zdefiniowane poj\u0119cie ryzyka w systemach technicznych. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce od tej pory paradygmatem w analizach funkcjonowania system\u00f3w technicznych pod k\u0105tem utraty bezpiecze\u0144stwa przyj\u0119to za jego miar\u0119 ryzyko. Pierwotnie ryzyko definiowane by\u0142o jako tr\u00f3jelementowy zbi\u00f3r prawdopodobie\u0144stwa zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych, konsekwencji tych zdarze\u0144 oraz scenariusza zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych [5, 11]. Obecnie stosowana jest rozbudowana definicja ryzyka, w kt\u00f3rej wprowadza si\u0119 dodatkowo tzw. parametr ochrony (O), jako odwrotnie proporcjonalny do wielko\u015bci ryzyka [20], lub zamiennie parametr podatno\u015bci na zagro\u017cenie (V) [21, 29]. Podatno\u015b\u0107 na zagro\u017cenie jest zwi\u0105zana z [17, 29]:\u00a0<\/li><li>niezawodno\u015bci\u0105 dzia\u0142ania poszczeg\u00f3lnych obiekt\u00f3w;<\/li><li>efektywno\u015bci\u0105 usuwania awarii;\u00a0<\/li><li>struktur\u0105 po\u0142\u0105cze\u0144 poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w sieci wodoci\u0105gowej i urz\u0105dze\u0144 oraz metody rezerwowania;<\/li><li>mobilno\u015bci\u0105 technologii uzdatniania wody, a nawet okresowego wprowadzania alternatywnych jej wariant\u00f3w;\u00a0<\/li><li>liczb\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 dostawy wody (np.: uj\u0119cia w\u00f3d powierzchniowych i podziemnych). Ochrona (ang. protection, security) wi\u0105\u017ce si\u0119 z [14, 17]: l monitoringiem jako\u015bci wody i sposobami reagowania na z\u0142\u0105 jej jako\u015b\u0107, np.: wczesne ostrzeganie \u2013 (stacje os\u0142onowe uj\u0119\u0107 wody);<\/li><li>strefami ochrony uj\u0119\u0107 wody;\u00a0<\/li><li>monitorowaniem i zarz\u0105dzaniem parametrami hydraulicznymi pracy sieci wodoci\u0105gowych;<\/li><li>dysponowaniem obj\u0119to\u015bci\u0105 asekuracyjn\u0105 w sieciowych zbiornikach wody czystej;\u00a0<\/li><li>alternatywnymi sposobami zaopatrzenia w wod\u0119 do spo\u017cycia w sytuacjach kryzysowych;<\/li><li>profesjonalnym zarz\u0105dzaniem ryzykiem.<\/li><\/ul><p>Ryzyko ekologiczne mo\u017ce by\u0107 okre\u015blane za pomoc\u0105 prawdopodobie\u0144stwa wyst\u0105pienia negatywnych skutk\u00f3w w ekosystemie. Wa\u017cn\u0105 faz\u0105 w tym wzgl\u0119dzie jest oszacowanie czasu jaki jest potrzebny, aby ekosystem powr\u00f3ci\u0142 do r\u00f3wnowagi po wyeliminowaniu czynnika szkodliwego [18, 29].<\/p><p>Ryzyko zagro\u017cenia zdrowia cz\u0142owieka mo\u017ce by\u0107 okre\u015blone za pomoc\u0105 prawdopodobie\u0144stwa wyst\u0105pienia stanu utraty zdrowia lub \u017cycia [10, 18]. W tym aspekcie definiuje si\u0119 tzw. ryzyko zdrowotne, dla kt\u00f3rego standardy definiuje szczeg\u00f3\u0142owo WHO [35]. W kontek\u015bcie wody przeznaczonej do spo\u017cycia zwi\u0105zane jest z zanieczyszczeniem wody czynnikami mikrobiologicznymi, chemicznymi i radiochemicznymi z uwzgl\u0119dnieniem wszystkich mo\u017cliwych \u015bcie\u017cek nara\u017cenia konsument\u00f3w wody (w tym mo\u017cliwo\u015b\u0107 ataku terrorystycznego z u\u017cyciem broni biologicznej lub chemicznej na SZZW) [4, 9, 27, 28].<\/p><p>Ryzyko jako\u015bci \u017cycia jest definiowane odmiennie. Negatywny wp\u0142yw r\u00f3\u017cnych czynnik\u00f3w w tym wzgl\u0119dzie mierzony jest kosztami ekonomicznymi (koszty leczenia, koszty zwi\u0105zane ze z\u0142\u0105 jako\u015bci\u0105 produkcji \u2013 obni\u017cenie dochod\u00f3w w przypadku z\u0142ej jako\u015bci wody np. przemys\u0142 spo\u017cywczy, koszty zwi\u0105zane z przerwami dostawy gazu np. zak\u0142ady przemys\u0142owe posiadaj\u0105ce kot\u0142ownie gazowe) [18].<\/p><p>Ryzyko w dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia strat finansowych w wyniku zaj\u015bcia pewnych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych np. brak dostawy wody potrzebnej do produkcji, przerwy w dostawie gazu, pr\u0105du czy ciep\u0142a w wyniku czego wyst\u0119puj\u0105 przerwy produkcyjne, lub w wyniku podj\u0119cia nieprawid\u0142owej decyzji np. rozpocz\u0119cie inwestycji, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej okazuje si\u0119 niedochodowa [18].<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_yyqw270 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-3 tb_fe1k271 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_6v00746   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p><strong>Zarz\u0105dzanie ryzykiem w firmie wodoci\u0105gowej<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Analiza i ocena ryzyka w SZZW jest zagadnieniem z\u0142o\u017conym, obejmuj\u0105cym swym zakresem analiz\u0119 potencjalnych zagro\u017ce\u0144 i ich skutk\u00f3w oraz tzw. system\u00f3w (barier) bezpiecze\u0144stwa. Analiz\u0119 prowadzi si\u0119 przede wszystkim pod k\u0105tem bezpiecze\u0144stwa zdrowotnego konsument\u00f3w wody, ale r\u00f3wnie\u017c zagro\u017ce\u0144 wynikaj\u0105cych z braku lub deficytu dostaw, a tak\u017ce zagro\u017ce\u0144 dla \u015brodowiska [1]. Proces ten powinien zawiera\u0107 elementy analizy stanu istniej\u0105cego, jak r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwych potencjalnych zagro\u017ce\u0144 oraz procedur zabezpieczaj\u0105cych i naprawczych. Analiza ryzyka jest prowadzona w celu jego okre\u015blenia poprzez estymacj\u0119 prawdopodobie\u0144stwa zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych i ich skutk\u00f3w. W analizie ryzyka powinno si\u0119 wykorzystywa\u0107 historyczn\u0105 wiedz\u0119 z eksploatacji danego systemu, metody analityczne i do\u015bwiadczenie. W wielu przypadkach cz\u0119\u015bci\u0105 analizy ryzyka jest analiza czynnika ludzkiego i analiza niezawodno\u015bci cz\u0142owieka \u2013 dyspozytora systemu [29].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Celem analizy ryzyka jest wyznaczenie jego warto\u015bci z wykorzystaniem odpowiedniej metody. Wyb\u00f3r metody zale\u017cy przede wszystkim od celu analizy ryzyka, stopnia szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci oraz liczebno\u015bci danych z eksploatacji systemu. Niejednokrotnie dane pozyskuje si\u0119 od ekspert\u00f3w, st\u0105d w analizach ryzyka konieczna jest r\u00f3wnie\u017c wiedza na temat system\u00f3w ekspertowych, a niejednokrotnie metod posybilistycznych. Przyst\u0119puj\u0105c do analizy i oceny ryzyka nale\u017cy pozna\u0107 jego \u201enatur\u0119\u201d oraz podstawowe jego w\u0142asno\u015bci.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-1 tb_5z2c271 last\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_x0hl640 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.1.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.1.jpg\" alt=\"Fig. 1. Stages of risk management in\nCWSS [29]\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Fig. 1.<br \/> Stages of risk management in\nCWSS [29]        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_b4dr877 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_iqd3880 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_jocl277   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\">Ocena ryzyka to por\u00f3wnanie wyznaczonych warto\u015bci z kryteriami akceptowalno\u015bci ryzyka, co jest podstaw\u0105 do analizy bezpiecze\u0144stwa. Na tym etapie bardzo istotne jest okre\u015blenie kryteri\u00f3w akceptowalno\u015bci ryzyka, tak aby mo\u017cna je by\u0142o wykorzysta\u0107 w procesie podejmowania decyzji dotycz\u0105cych eksploatacji systemu (np. prac remontowych czy modernizacji). Kryteria takie powinny uwzgl\u0119dnia\u0107 wymogi zwi\u0105zane z niezawodno\u015bci\u0105 funkcjonowania systemu (zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem ilo\u015bciowym, jak i jako\u015bciowym, zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi unormowaniami prawnymi oraz uwarunkowaniami spo\u0142ecznymi i ekonomicznymi), a tak\u017ce aspekt ekonomiczny [15, 18, 29].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Przyjmuj\u0105c, \u017ce ryzyko jest miar\u0105 utraty bezpiecze\u0144stwa SZZW, zarz\u0105dzanie bezpiecze\u0144stwem w firmie wodoci\u0105gowej mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako techniczno-spo\u0142eczno-ekonomiczny proces podejmowania decyzji, w celu redukcji zdefiniowanych ryzyk. Obowi\u0105zuje zasada, \u017ce nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107 ryzyka. Mo\u017cna jedynie podejmowa\u0107 r\u00f3\u017cnego rodzaju dzia\u0142ania, maj\u0105ce na celu jego minimalizacj\u0119 do poziomu akceptowalnego z punktu widzenia bezpiecze\u0144stwa oraz koniecznych do poniesienia koszt\u00f3w, o czym m\u00f3wi tzw. zasada ALARP (ang. As Low As Reasonably Practicable) [18, 29]. Podstawowe etapy zarz\u0105dzania bezpiecze\u0144stwem SZZW z uwzgl\u0119dnieniem zasad zarz\u0105dzania ryzykiem przedstawiono pogl\u0105dowo na rys. 1.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W Rozporz\u0105dzeniu Ministra Zdrowia w sprawie jako\u015bci wody przeznaczonej do spo\u017cycia z 2017 roku [36], wprowadzono poj\u0119cie oceny ryzyka jako proces polegaj\u0105cy na identyfikacji zagro\u017ce\u0144 i analizie ryzyka przeprowadzony na podstawie obowi\u0105zuj\u0105cej w czasie dokonywania tej oceny normy PN-EN 15975-2 Bezpiecze\u0144stwo zaopatrzenia w wod\u0119 do spo\u017cycia \u2013 Wytyczne dotycz\u0105ce zarz\u0105dzania kryzysowego i ryzyka \u2013 Cz\u0119\u015b\u0107 2: Zarz\u0105dzanie ryzykiem. W ocenie ryzyka uwzgl\u0119dnia si\u0119 badania i oceny stanu w\u00f3d powierzchniowych, stanu w\u00f3d podziemnych oraz obszar\u00f3w chronionych dokonane w ramach pa\u0144stwowego monitoringu \u015brodowiska. Ocena ryzyka powinna uzyska\u0107 zatwierdzenie przez w\u0142a\u015bciwy organ nadzoru Pa\u0144stwowego Inspektora Sanitarnego w zakresie bezpiecze\u0144stwa konsument\u00f3w wody. Ocena ryzyka powinna podlega\u0107 sta\u0142ej aktualizacji z uwzgl\u0119dnieniem aspekt\u00f3w ekonomicznych i \u015brodowiskowych.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Na ocen\u0119 ryzyka SZZW sk\u0142ada si\u0119 analiza ryzyka oraz ewaluacja ryzyka. W sk\u0142ad analizy ryzyka powinno r\u00f3wnie\u017c wchodzi\u0107 zdefiniowanie ogranicze\u0144 funkcjonowania poszczeg\u00f3lnych podsystem\u00f3w SZZW. Wyniki analizy ryzyka stanowi\u0105 dane wej\u015bciowe do ewaluacji ryzyka. Celem ewaluacji jest podj\u0119cie decyzji, czy ryzyko mie\u015bci si\u0119 w granicach tolerowalnych lub czy nale\u017cy je zredukowa\u0107 przy pomocy trzech krok\u00f3w [18]:<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">rozwi\u0105za\u0144 systemowych (np. modernizacja sytemu, alternatywne \u017ar\u00f3d\u0142o wody utrzymywane w sta\u0142ej gotowo\u015bci, pojemno\u015bci awaryjne w zbiornikach wodoci\u0105gowych, korekta technologii uzdatniania wody, przeprojektowanie sieci wodoci\u0105gowej, alternatywne \u017ar\u00f3d\u0142a energii, rezerwowanie strategicznych obiekt\u00f3w sieciowych, wprowadzanie zdalnego nadzoru i sterowania systemem z wykorzystaniem system\u00f3w GIS);\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">technicznych i uzupe\u0142niaj\u0105cych \u015brodk\u00f3w ochronnych (wprowadzenie systemu multibariery tj. systemu wczesnego, op\u00f3\u017anionego i p\u00f3\u017anego ostrzegania);<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">informacji dla konsument\u00f3w wody. Warianty podej\u015bcia do analizy ryzyka [29, 30]:\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">podej\u015bcie podstawowe \u2013 zak\u0142ada wprowadzenie standardowych procedur zabezpieczaj\u0105cych, bez wzgl\u0119du na wynik analizy ryzyka;\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">podej\u015bcie nieformalne \u2013 zak\u0142ada wykorzystanie wiedzy ekspert\u00f3w w celu zabezpieczenia tych element\u00f3w systemu, kt\u00f3re s\u0105 nara\u017cone na wysokie ryzyko;\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">szczeg\u00f3\u0142owa analiza ryzyka \u2013 zawiera identyfikacj\u0119 ryzyka, oszacowanie zagro\u017ce\u0144, ich przyczyn, prawdopodobnych skutk\u00f3w oraz podatno\u015bci na zagro\u017cenie w odniesieniu do wszystkich element\u00f3w systemu:\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">podej\u015bcie mieszane \u2013 w zale\u017cno\u015bci od stopnia z\u0142o\u017cono\u015bci systemu wykorzystuje jedn\u0105 lub wi\u0119cej z wymienionych wcze\u015bniej metod. W analizie koszt\u00f3w redukcji ryzyka mo\u017cna zastosowa\u0107 nast\u0119puj\u0105ce wska\u017aniki [2]: l<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">za\u0142o\u017cony koszt zapobiegania zdarzeniom niepo\u017c\u0105danym (ICAF \u2013 ang. Implied Cost of Averting a Fatality):<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-5198\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.wzor_.1.jpg\" alt=\"\" width=\"140\" height=\"46\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u2206Cost \u2013 koszt ochrony, przeciwdzia\u0142anie zdarzeniom niepo\u017c\u0105danym, Stopie\u0144 redukcji ryzyka:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-5200\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.wzor_.2.jpg\" alt=\"\" width=\"126\" height=\"23\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">rp \u2013 pocz\u0105tkowa warto\u015b\u0107 ryzyka,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">rk \u2013 warto\u015b\u0107 ryzyka po wprowadzeniu dodatkowych dzia\u0142a\u0144 ochronnych, zapobiegawczych.<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">wska\u017anik zwany kosztem redukcji jednostki ryzyka (CURR \u2013 ang. Cost of Unit Risk Reduction) [2]:<\/li>\n<\/ul>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-5202\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.wzor_.3.jpg\" alt=\"\" width=\"148\" height=\"36\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u2206EB (ang. Economic Benefis) \u2013 zysk zwi\u0105zany z redukcj\u0105 ryzyka. Analiz\u0119 i ocen\u0119 bezpiecze\u0144stwa SZZW wykonuje si\u0119 wg nast\u0119puj\u0105cego algorytmu post\u0119powania [5, 28]:<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">rozpoznanie systemu (budowa, dzia\u0142anie, eksploatacja),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">identyfikacja celu, zakresu i stopnia szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci wykonywanej analizy,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">identyfikacja zagro\u017ce\u0144,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie jako\u015bciowe zagro\u017ce\u0144 (stopie\u0144 ci\u0119\u017cko\u015bci, uci\u0105\u017cliwo\u015bci),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">klasyfikacja zagro\u017ce\u0144 ze wzgl\u0119du na stopie\u0144 uci\u0105\u017cliwo\u015bci,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">wytypowanie zagro\u017ce\u0144 maj\u0105cych wp\u0142yw na utrat\u0119 bezpiecze\u0144stwa systemu,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">wytypowanie zagro\u017ce\u0144 krytycznych,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">wytypowanie awarii (zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych) mog\u0105cych spowodowa\u0107 efekt domina (tzw.uszkodzenia kaskadowe),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie mo\u017cliwych strat dla ka\u017cdej grupy zagro\u017ce\u0144,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie prawdopodobie\u0144stwa przekroczenia okre\u015blonej warto\u015bci strat granicznych P(C &gt; Cgr),<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie prawdopodobie\u0144stwa zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">identyfikacja barier bezpiecze\u0144stwa,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie podatno\u015bci systemu na zagro\u017cenia,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">okre\u015blenie liczby mieszka\u0144c\u00f3w korzystaj\u0105cych z SZZW,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">wyznaczenie funkcji ryzyka wraz z charakterystyk\u0105 jego parametr\u00f3w,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">ocena warto\u015bci ryzyka, w przyj\u0119tej skali tr\u00f3j lub pi\u0119ciostopniowej (ryzyko tolerowane, kontrolowane, nieakceptowane),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">ocena poniesionych koszt\u00f3w,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">opracowanie plan\u00f3w reagowania w sytuacji kryzysowej,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">podejmowanie decyzji odno\u015bnie do konieczno\u015bci wprowadzenia dzia\u0142a\u0144 naprawczych,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">wyznaczenie strategicznych \u201ekamieni milowych\u201d odno\u015bnie do przysz\u0142ych cel\u00f3w modernizacji, rozbudowy SZZW, w celu zapewnienia bezpiecze\u0144stwa dostawy wody.<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Identyfikacja zagro\u017ce\u0144 jest zwykle wykonywana za pomoc\u0105 metod eksperckich. Do najwa\u017cniejszych metod szczeg\u00f3\u0142owych analizy zagro\u017ce\u0144 nale\u017c\u0105 [7, 18, 21, 28]:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">HAZID \u2013 analiza zagro\u017ce\u0144 (ang. Hazard Identification), jest to pierwszy etap analizy zagro\u017ce\u0144 oraz mo\u017cliwych konsekwencji, kt\u00f3ry cz\u0119sto jest wst\u0119pem do analizy ryzyka w systemach technicznych,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">HAZOP \u2013 analiza zagro\u017ce\u0144 i zdolno\u015bci dzia\u0142ania (ang. Hazard and Operability Analysis), jest to analiza wykonywana przez zespo\u0142y ekspert\u00f3w pod kierownictwem lidera. Przeprowadza si\u0119 j\u0105 za pomoc\u0105 listy s\u0142\u00f3w kluczowych i stosuje przede wszystkim w analizie bezpiecze\u0144stwa du\u017cych system\u00f3w przemys\u0142owych,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">FMEA \u2013 analiza rodzaj\u00f3w uszkodze\u0144 i ich skutk\u00f3w (ang. Failure Modes and Effect Analysis), jest to metoda stosowana do analizy bezpiecze\u0144stwa system\u00f3w i instalacji technicznych. Bazuje na analizie niezawodno\u015bci poszczeg\u00f3lnych komponent\u00f3w systemu,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">SWIFT \u2013 burza m\u00f3zg\u00f3w (ang. Structured What-If Checklist Technique), jest to sesja przeprowadzana przez zesp\u00f3\u0142 ekspert\u00f3w. Podstawowe pytania zadawane podczas burzy m\u00f3zg\u00f3w to: \u201eCo je\u015bli?\u201d, \u201eJak to mo\u017cliwe?\u201d i \u201eCzy to mo\u017cliwe?\u201d. W odpowiedzi na nie uzyskiwane s\u0105 informacje dotycz\u0105ce rodzaj\u00f3w zagro\u017ce\u0144 i potencjalnych scenariuszy wypadk\u00f3w,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">ID \u2013 diagramy wp\u0142ywu (ang. Influence Diagram), jest to metoda s\u0142u\u017c\u0105ca do okre\u015blania zale\u017cno\u015bci statystycznych pomi\u0119dzy skutkami i przyczynami,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">HE \u2013 szacowanie zagro\u017ce\u0144 (ang. Hazard Evaluation),\u00a0<\/li>\n<li>HRA \u2013 analizy b\u0142\u0119d\u00f3w ludzkich (ang. Human Reliability Analysis),<\/li>\n<li>CL \u2013 analizy list kontrolnych (ang. Checklist Analysis),<\/li>\n<li>PHA \u2013 metoda wst\u0119pnej analizy zagro\u017ce\u0144 (ang. Preliminary Hazard Analysis),\u00a0<\/li>\n<li>WI \u2013 analiza \u201cco \u2013 je\u015bli\u201d(ang. \u201cWhat-if\u201d Analysis);\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">WI|CL \u2013 \u201cCo je\u015bli\u201d|Listy Kontrolne. Analiza zagro\u017ce\u0144 wykonywana jest w oparciu o bazy danych i bazy wiedzy [23, 28]:<\/li>\n<li>z poprzednich analiz bezpiecze\u0144stwa,<\/li>\n<li>z wniosk\u00f3w z zaistnia\u0142ych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych i ich przyczyn,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">z do\u015bwiadcze\u0144 ekspert\u00f3w z eksploatacji istniej\u0105cych system\u00f3w wodoci\u0105gowych,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">modeli symulacyjnych. Metody analizy ryzyka dzieli si\u0119 na [6, 22, 28, 29]:\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">probabilistyczne metody analizy ryzyka zaliczane do metod ilo\u015bciowych (ang. quantitative methods for risk analysis \u2013 QRA lub probabilistic risk analysis \u2013 PRA), kt\u00f3re przetwarzaj\u0105 dane ilo\u015bciowe (mierzalne) i wyznaczaj\u0105 konkretn\u0105 warto\u015b\u0107 ryzyka. Do tych metod zalicza si\u0119 metody oparte na statystyce matematycznej oraz rachunku prawdopodobie\u0144stwa,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">jako\u015bciowe metody oceny (szacowania) ryzyka (ang. qualitative methods of risk analysis \u2013 QLRA), w odr\u00f3\u017cnieniu od metod ilo\u015bciowych nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 one liczbowego wyznaczania ryzyka z wykorzystaniem metod probabilistycznych (np. rozk\u0142ad\u00f3w g\u0119sto\u015bci), np. FMEA \u2013 Failure mode and effects analysis| FMECA \u2013 Failure mode, effects and criticality analysis \u2013 FMEA to metoda analityczna dotycz\u0105ca rodzaj\u00f3w i skutk\u00f3w mo\u017cliwych b\u0142\u0119d\u00f3w,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">metody ilo\u015bciowo-jako\u015bciowe analizy ryzyka (ang. quantitative-qualitative methods for risk analysis), do kt\u00f3rych zalicza si\u0119 m.in.:<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u2013\u2013 metody matrycowe (dwu lub wieloparametryczne),<\/p>\n<p>\u2013\u2013 metod\u0119 drzewa uszkodze\u0144 (ang. Fault Tree Analysis \u2013 FTA),<\/p>\n<p>\u2013\u2013 metod\u0119 drzewa zdarze\u0144 (ang. Event Tree Analysis \u2013 ETA),<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u2013\u2013 metody z wykorzystaniem proces\u00f3w markowa i semi \u2013 markowa (markov risk analysis \u2013 MRA),<\/p>\n<p>\u2013\u2013 metody posybilistyczne (posibilistic risk analysis \u2013 PRA),<\/p>\n<p>\u2013\u2013 metody z wykorzystaniem sieci Bayesa (Bayes risk analysis \u2013 BRA),<\/p>\n<p>\u2013\u2013 rozmyt\u0105 analiz\u0119 ryzyka (fuzzy risk analysis \u2013 FRA),<\/p>\n<p>\u2013\u2013 neuronowo \u2013 rozmyt\u0105 analiz\u0119 ryzyka (neuro \u2013 fuzzy risk analysis),<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">metody symulacyjne z zastosowaniem komputerowych modeli hydraulicznych oraz system\u00f3w sterowania, przetwarzania i rejestracji danych (np. typu SCADA), komputerowych baz danych np. typu GIS (ang. Geographic Information System), a tak\u017ce symulacj\u0119 metod\u0105 Monte Carlo, jak r\u00f3wnie\u017c algorytmy genetyczne. Stanowi\u0105 one narz\u0119dzie wspomagaj\u0105ce proces analizy ryzyka. W analizach ryzyka wykorzystuje si\u0119 r\u00f3\u017cnego rodzaju narz\u0119dzia informatyczne mi\u0119dzy innymi, takie jak [32, 34]:\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">programy do symulacji komputerowych (np. bazuj\u0105ce na modelach hydraulicznych sieci wodoci\u0105gowej jak EPANET, ISYDYW),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">programy umo\u017cliwiaj\u0105ce analiz\u0119 r\u00f3\u017cnych scenariuszy awaryjnych np. oparte na analizach drzew zdarze\u0144, niezdatno\u015bci, zwi\u0105zkach przyczynowo \u2013 skutkowych powstawania zagro\u017ce\u0144 oraz na zarz\u0105dzaniu i raportowaniu danych (XFMEA 4, BlockSim 7, RCM++4, Javabayes),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">programy umo\u017cliwiaj\u0105ce analiz\u0119 rozk\u0142ad\u00f3w prawdopodobie\u0144stwa zdarze\u0144 awaryjnych (np. Weibull++, STATISTICA),\u00a0<\/li>\n<li>programy do statystycznej analizy danych (np. STATISTICA),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">programy daj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 prognozowania zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych oraz ryzyka (np. MATLAB, RENO),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">programy umo\u017cliwiaj\u0105ce wizualizacj\u0119 opracowanych modeli zdarze\u0144 awaryjnych (np. SCADA (ang. Supervisory Control And Data Acquisition), GIS [16, 31].<\/li>\n<\/ul>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_h6bo634 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-3 tb_3hpn635 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_hx2x855   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p><strong>Fazy cyklu zarz\u0105dzania ryzykiem<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Proces analizy i oceny ryzyka SZZW przebiega w nast\u0119puj\u0105cych fazach [28]: projektowanie, wykonawstwo i eksploatacja.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Projektowanie<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Etap ten powinien uwzgl\u0119dnia\u0107 nast\u0119puj\u0105ce czynniki zwi\u0119kszaj\u0105ce bezpiecze\u0144stwo:<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">profesjonalne zarz\u0105dzanie projektem SZZW;\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">wyb\u00f3r najlepszych dost\u0119pnych technologii i urz\u0105dze\u0144 do uzdatniania wody (BAT);\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">pier\u015bcieniowa konfiguracja sieci wodoci\u0105gowej;\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">obj\u0119to\u015b\u0107 awaryjna w zbiornikach wody czystej;\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">monitoring i automatyczna regulacja pracy SZZW;\u00a0<\/li>\n<li>zasilanie co najmniej z dw\u00f3ch niezale\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 (dywersyfikacja dostawy wody);<\/li>\n<\/ul>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-1 tb_3zy3636 last\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_680d102 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.2.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.2.jpg\" alt=\"Fig. 2. Diagram of qualitative analysis of integrated risk (based on [28]); T \u2013 tolerated risk, K \u2013 controlled\nrisk, N \u2013 unacceptable risk\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Fig. 2.<br \/> Diagram of qualitative analysis of integrated risk (based on [28]); T \u2013 tolerated risk, K \u2013 controlled\nrisk, N \u2013 unacceptable risk        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image --><!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_hgrw154 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.tab_.1.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.tab_.1.jpg\" alt=\"Tab. 1. Integrated risk matrix\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Tab. 1. <br \/>Integrated risk matrix        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_bz7c676 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_25mz678 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_skuh566   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <ul>\n<li>stabilizacja ci\u015bnienia roboczego sieci i przepompowni strefowych;<\/li>\n<li>stosowanie zawor\u00f3w antyska\u017ceniowych uniemo\u017cliwiaj\u0105cych przep\u0142ywy wsteczne;\u00a0<\/li>\n<li>zaprojektowanie systemu zarz\u0105dzania prac\u0105 ca\u0142ego SZZW z wykorzystaniem system\u00f3w SCADA i GIS.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Wykonawstwo<\/p>\n<p>Czynniki zwi\u0119kszaj\u0105ce bezpiecze\u0144stwo to przede wszystkim realizacja inwestycji z zachowaniem zasad systemu jako\u015bci ISO w zakresie dostaw urz\u0105dze\u0144 i materia\u0142\u00f3w, jako\u015bci po\u0142\u0105cze\u0144 ruroci\u0105g\u00f3w i armatury, profesjonalnych procedur nadzoru i odbioru. Bardzo istotne jest r\u00f3wnie\u017c prowadzenie prac budowlanych z wykorzystaniem aktualnych plan\u00f3w uzbrojenia podziemnego z zachowaniem szczeg\u00f3lnej ostro\u017cno\u015bci na terenach g\u0119stej infrastruktury nad i podziemnej jak r\u00f3wnie\u017c zastosowanie materia\u0142\u00f3w, urz\u0105dze\u0144 oraz instalacji procesowych posiadaj\u0105cych odpowiednie atesty m. innymi PZH czy UDT.<\/p>\n<p>Eksploatacja<\/p>\n<p>Operator SZZW i podleg\u0142e mu s\u0142u\u017cby powinny bezwzgl\u0119dnie przestrzega\u0107 wytycznych eksploatacji, kt\u00f3re gwarantuj\u0105 niezawodne funkcjonowanie systemu. Szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 w procesie eksploatacji nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 na mo\u017cliwo\u015b\u0107 wt\u00f3rnego zanieczyszczenia wody w podsystemie dystrybucji [13, 33]. Nale\u017cy wprowadza\u0107 metody zarz\u0105dzania ryzykiem, kt\u00f3re obejmuj\u0105: identyfikacj\u0119 ryzyka, klasyfikacj\u0119 i jego ocen\u0119, planowanie metod reagowania i przeciwdzia\u0142ania na wypadek realizacji ryzyka. Eksploatacja SZZW powinna opiera\u0107 si\u0119 na bie\u017c\u0105cej kontroli i monitoringu z wykorzystaniem nowoczesnych technik modelowania, prognozowania i symulacji uszkodze\u0144, a tak\u017ce metod wizualizacji i nadzoru [12, 29]. Podmioty odpowiedzialne za eksploatacj\u0119 SZZW powinny posiada\u0107 wdro\u017cone WSP z uwzgl\u0119dnieniem procedur szybkiego reagowania na wypadek sytuacji kryzysowej, w szczeg\u00f3lno\u015bci zaopatrzenie ludno\u015bci w wod\u0119 z alternatywnych \u017ar\u00f3de\u0142 (studnie awaryjne, beczkowozy czy wodoerki) oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 szybkiej dodatkowej dezynfekcji wody. Plany takie powinny uwzgl\u0119dnia\u0107 tzw. odbiorc\u00f3w priorytetowych takich, jak: szpitale, domy opieki. Zintegrowane ryzyko jest wynikiem analizy ryzyka na etapie projektowania rp, wykonawstwa rw i eksploatacji re [28]. Na rysunku 2 przedstawiono schemat post\u0119powania w jako\u015bciowej analizie ryzyka zintegrowanego na poszczeg\u00f3lnych etapach cyklu \u017cycia SZZW, a w tab. 1 matryc\u0119 ryzyka zintegrowanego.<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_l2wz746 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_v8sj746 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_pkp921   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p><strong>Podsumowanie <\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Podej\u015bcie oparte na prewencji zagro\u017ce\u0144 znacz\u0105co ogranicza prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia zdarze\u0144 awaryjnych oraz pozwala na minimalizacj\u0119 zagro\u017ce\u0144 zdrowotnych dla konsument\u00f3w wody i przygotowanie przedsi\u0119biorstwa wodoci\u0105gowego do odpowiedniej reakcji po wyst\u0105pieniu sytuacji kryzysowej. W pracy scharakteryzowano fazy cyklu zarz\u0105dzania ryzykiem, kt\u00f3re powinno by\u0107 wieloaspektowe i wpisane w codzienne funkcjonowanie SZZW. Funkcjonowanie SZZW oparte na zarz\u0105dzaniu ryzykiem pozwala na hierarchizacj\u0119 potencjalnych zagro\u017ce\u0144, opracowanie plan\u00f3w modernizacji systemu oraz weryfikacj\u0119 skuteczno\u015bci prowadzonych dzia\u0142a\u0144.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Zarz\u0105dzanie ryzykiem w systemach wodoci\u0105gowych (od uj\u0119cia a\u017c do konsumenta) jest zgodne z aktualnymi standardami dotycz\u0105cymi bezpiecze\u0144stwa wody przeznaczonej do spo\u017cycia opracowanymi przez \u015awiatow\u0105 Organizacj\u0119 Zdrowia i Uni\u0119 Europejsk\u0105. Niniejsza publikacja jest szczeg\u00f3lnie istotna dla przedsi\u0119biorstw wodoci\u0105gowych, kt\u00f3re planuj\u0105 wdro\u017cenie plan\u00f3w bezpiecze\u0144stwa wodnego (PBW). Ankiety przeprowadzone w\u015br\u00f3d przedsi\u0119biorstw wodoci\u0105gowych przez Izb\u0119 Gospodarcz\u0105 \u201eWodoci\u0105gi Polskie\u201d w 2018 roku wskazuj\u0105, \u017ce istnieje spore zainteresowanie PBW, barier\u0105 jest jednak brak wiedzy zwi\u0105zanej z tworzeniem system\u00f3w zarz\u0105dzania ryzykiem.<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_yvlm138 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_iyr4138 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_gkpp980   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p>L I T E R AT U R A<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[1] Aven T.: Conceptual framework for risk assessment and risk management, Summer Safety &amp; Reliability Seminars (Journal of Polish Safety and Reliability Association), 2010, 1, s. 15-27.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[2] Brandowski A.: Projektowanie bezpiecznej si\u0142owni okretowej, Materia\u0142y XXIV mi\u0119dzynarodowego Sympozjum SI\u0142owni Okretowych. 2003. 85-94.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[3] Bukowski L.A., Majewski K.: Uog\u00f3lniona teoria niezawodno\u015bci \u2013 cele, mo\u017cliwo\u015b\u0107, koncepcje, Mat. XXXIV Zimowej Szko\u0142y Niezawodno\u015bci PAN, Wyd. Wydzia\u0142u Transportu Politechniki Warszawskiej, Szczyrk, 2006, 68-78.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[4] Croddy E., Perez-Armendariz C., Hart J., Bro\u0144 chemiczna i biologiczna, WNT, Warszawa, 2003.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[5] Haimes Y.Y.: Risk Modelling, Assessment and Management, Wiley, New York, 1998.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[6] Hart K.M., Hart R.F., Quantitative methods for quality improvement, Milwaukee, WI: ASQC Quality Press, 1989.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[7] Iwanejko R., Lubowiecka T.: Analiza ryzyka w systemie zaopatrzenia w wod\u0119 \u2013 studium zagro\u017ce\u0144. Czasopismo Techniczne, Wyd. Politechniki Krakowskiej, 9\/2005, 153-168.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[8] Ja\u017awi\u0144ski J., Wa\u017cy\u0144ska-Fiok K.: Bezpiecze\u0144stwo system\u00f3w, PWN, Warszawa, 1993.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[9] Jelonek G., Bezpiecze\u0144stwo wody a terroryzm, Wodoci\u0105gi \u2013 Kanalizacja, 3(157)\/2017, 14-16.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[10] Kaczmarek T.T.: Ryzyko i zarz\u0105dzanie ryzykiem. Uj\u0119cie interdyscyplinarne, Wyd. Wy\u017cszej Szko\u0142y Zarz\u0105dzania i Marketingu, Warszawa, 2005.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[11] Kaplan S., Garrick B.J.: On the quantitative definition of risk, Risk Analysis, 1981, 1(1), s. 11-27.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[12] Kulbik M.: Komputerowa symulacja i badania terenowe miejskich system\u00f3w wodoci\u0105gowych. Wyd. Politechniki Gda\u0144skiej, Gda\u0144sk, 2004.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[13] \u0141omotowski J.: Przyczyny zmian jako\u015bci wody w systemach wodoci\u0105gowych, PAN, Warszawa, 2007.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[14] Mays L.W.: Water Supply Systems Security, McGraw-Hill Professional Engineering, Texas, 2004.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[15] Mi\u0142aszewski R. Ekonomika ochrony w\u00f3d powierzchniowych. Wydaw. Ekonomia i \u015arodowisko. 2003<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[16] Piegdo\u0144 I., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Szpak D.: The use of geographical information system in the analysis of risk of failure of water supply network. Environmental Engineering V, TAYLOR &amp; FRANCIS GROUP, s.7-14, Londyn, 2016.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[17] Rak J. R.: Bezpiecze\u0144stwo system\u00f3w zaopatrzenia w wod\u0119, Polska Akademia Nauk, Instytut Bada\u0144 Systemowych, Warszawa, 2009.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[18] Rak J.R.: Problematyka ryzyka w wodoci\u0105gach, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2014.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[19] Rak J.R., Kwietniewski M.: Bezpiecze\u0144stwo i zagro\u017cenia system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2011.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[20] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Metody analizy i oceny ryzyka w systemie zaopatrzenia w wod\u0119, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2005.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[21] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Ryzyko w eksploatacji system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119, Wyd. Seidel-Przywecki Sp. z o.o., Rzesz\u00f3w, 2013.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[22] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., \u017bywiec J.: Nowy segment estymator\u00f3w wska\u017anik\u00f3w niezawodno\u015bci operatora system wodoci\u0105gowego. Instal, 4\/2019, 40-43.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[23] Rogers J.W., Garrick E., Louis G.E.: Risk and opportunity in upgrading the US drinking water infrastructure system, Journal of Environmental Management, 2008, 87, s. 26-36.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[24] Smalko Z.: Charakterystyki spolegliwo\u015bci uk\u0142adu cz\u0142owiek \u2013 maszyna \u2013 otoczenie, Materia\u0142y Szko\u0142y Niezawodno\u015bci, PAN, 2007, 432-439.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[25] Szopa T.: Bezpiecze\u0144stwo a niezawodno\u015b\u0107 systemu, Zagadnienia Eksploatacji Maszyn, PAN, 3, 4(71, 72), 1987, s. 297-308.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[26] Szymanek A.: Bezpiecze\u0144stwo i ryzyko w technice, Wyd. Politechniki Radomskiej. Radom, 2006.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[27] \u015awi\u0105tczak J., Skotak K., Bratkowski J., Witczak S., Postawa A.: Metale i substancje towarzysz\u0105ce w wodach przeznaczonych do spo\u017cycia w Polsce, Mat. konf. \u201eZaopatrzenie w wod\u0119, jako\u015b\u0107 i ochrona w\u00f3d\u201d, Wyd. PZiTS O\/Wielkopolski, Pozna\u0144 2008, 1, s. 289- 301.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[28] Tch\u00f3rzewska \u2013 Cie\u015blak B.: Metody analizy i oceny ryzyka awarii podsystemu dystrybucji wody, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2011.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[29] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Wieloaspektowa analiza bezpiecze\u0144stwa w eksploatacji system\u00f3w wodoci\u0105gowych. Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w 2018.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[30] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Rak J.: Funkcja ryzyka jako miara utraty bezpiecze\u0144stwa system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119., Technologia Wody. 2017, z.1 (51), s.10-15<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[31] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Boryczko K., Piegdo\u0144 I.: Possibilistic risk analysis of failure in water supply network . Safety and reliability: methodology and applications: proceedings of The European Safety and Reliability Conference, Esrel 2014, Wroc\u0142aw, Poland,CRC PRESS\/BALKEMA, s.1473-1480<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[32] Urbaniak A., Komputerowe wspomaganie eksploatacji obiekt\u00f3w i proces\u00f3w w systemach zaopatrzenia w wod\u0119 i odprowadzania \u015bciek\u00f3w, Komitet In\u017cynierii L\u0105dowej i Wodnej PAN, Warszawa 2016.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[33] Zamorska J.: Biological Stability of Water after the Biofiltration Process. Journal of Ecological Engineering, 19 (5)\/2018, 234-239.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[34] Zimoch I., Zastosowanie modelowania komputerowego do wspomagania procesu eksploatacji systemu wodoci\u0105gowego, Ochrona \u015arodowiska, 30(3)\/2008, s. 31-35.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[35] Guidelines for Drinking-water Quality. Fourth Edition. WHO, Geneva 2011.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[36] Rozporz\u0105dzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie jako\u015bci wody przeznaczonej do spo\u017cycia przez ludzi (Dz. U. 2017 poz. 2294).<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n        <\/div>\n<!--\/themify_builder_content-->","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>The paper presents the main definitions related to the collective water supply systems (CWSS) safety. The measure<br \/>\nof loss of safety is the risk associated with the functioning of SZZW. According to the basic definition, risk is<br \/>\ndefined as a three-element set of probabilities of adverse events occurrence, consequences of these events and<br \/>\na scenario of adverse events occurrence. The risk linked to the CWSS functioning is a measure of safety loss.<br \/>\nAccording to the basic definition, risk is defined as a set of three elements: probability of undesirable events, the<br \/>\nconsequences of these events and the scenario of adverse events. Currently, an expanded definition of risk is being<br \/>\nused increasingly, in which the protection parameter (O) is taken into account, as inversely proportional to the risk<br \/>\nvalue, or alternatively, the vulnerability parameter (V). The work characterizes the risk management process and<br \/>\nshows the benefits of CWSS managing based on risk management. The phases of the risk management cycle were<br \/>\npresented, which take place in the following stages: design, construction and operation.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":[],"tags":[514,515,144],"tematyka":[387],"class_list":["post-6253","artykul","type-artykul","status-publish","hentry","tag-risk","tag-water-safety-plan","tag-water-supply","tematyka-water-supply-and-sewage-system","has-post-title","has-post-date","has-post-category","has-post-tag","has-post-comment","has-post-author",""],"ptb_metabox":{"ptb_artykul_text_1":["JANUSZ RAK","BARBARA TCH\u00d3RZEWSKA-CIE\u015aLAK","DAWID SZPAK"],"ptb_artykul_text_2":"10.36119\/15.2019.10.8","ptb_artykul_numer_miesi_cznika":"10\/2019 instal p. 47-51","ptb_artykul_info_autor":"prof. dr hab. in\u017c. Janusz Rak, ORCID ID https:\/\/orcid.org\/ 0000-0001-7713-5841, dr hab. in\u017c. Barbara Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak, prof. PRz,\r\nORCID ID https:\/\/orcid.org\/ 0000-0002-7622-6749, dr in\u017c. Dawid Szpak, ORCID ID https:\/\/orcid.org\/ 0000-0001-9654-2477 \u2013\r\nKatedra Zaopatrzenia w Wod\u0119 i Odprowadzania \u015aciek\u00f3w, Wydzia\u0142 Budownictwa, In\u017cynierii \u015arodowiska i Architektury, Politechnika\r\nRzeszowska im. Ignacego \u0141ukasiewicza. Kontakt do autor\u00f3w: rakjan@prz.edu.pl, cbarbara@prz.edu.pl, dsz@prz.edu.pl","ptb_artykul_orcid":["https:\/\/orcid.org\/ 0000-0001-7713-5841","https:\/\/orcid.org\/ 0000-0002-7622-6749","https:\/\/orcid.org\/ 0000-0001-9654-2477"]},"ptb_taxonomy":{"post_tag":[{"term_id":514,"name":"risk","slug":"risk","term_group":0,"term_taxonomy_id":514,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":11,"filter":"raw"},{"term_id":515,"name":"water safety plan","slug":"water-safety-plan","term_group":0,"term_taxonomy_id":515,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":144,"name":"water supply","slug":"water-supply","term_group":0,"term_taxonomy_id":143,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":9,"filter":"raw"}],"tematyka":[{"term_id":387,"name":"Water supply and sewage system","slug":"water-supply-and-sewage-system","term_group":0,"term_taxonomy_id":387,"taxonomy":"tematyka","description":"","parent":0,"count":206,"filter":"raw"}]},"ptb_featured_image":null,"builder_content":"<p><strong>Wprowadzenie<\/strong><\/p><p style=\"text-align: justify;\">Poj\u0119cie bezpiecze\u0144stwa (ang. safety) systemu zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119 (SZZW) odnosi si\u0119 do zdolno\u015bci systemu do bezpiecznego wykonywania swoich funkcji w danym \u015brodowisku, zdolno\u015bci do unikania zagro\u017ce\u0144 i nara\u017ce\u0144 oraz minimalizacji ewentualnych strat z nimi zwi\u0105zanych. Bezpiecze\u0144stwo SZZW mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 za pomoc\u0105 nast\u0119puj\u0105cych cech systemu [2, 3, 21, 24-26, 29]:<\/p><ul><li style=\"text-align: justify;\">ochranialno\u015b\u0107 \u2013 cechy systemu opisuj\u0105cej jego przysposobienie do ochrony operatora i u\u017cytkownik\u00f3w (konsument\u00f3w wody) przed skutkami zewn\u0119trznych i wewn\u0119trznych nara\u017ce\u0144, obejmuj\u0105cej system ostrzegawczo- monitoruj\u0105co-blokuj\u0105cy uniemo\u017cliwiaj\u0105cy dzia\u0142anie systemu w stanie zagro\u017cenia dla jego u\u017cytkownik\u00f3w;\u00a0<\/li><li style=\"text-align: justify;\">podatno\u015b\u0107 na zagro\u017cenie (ang. vulnerability) to cecha systemu opisuj\u0105ca jego przysposobienie do unikania zagro\u017ce\u0144. Do g\u0142\u00f3wnych sk\u0142adowych podatno\u015bci zalicza si\u0119:<\/li><\/ul><p>\u2013\u2013 ekspozycj\u0119 czyli nara\u017cenie (ang. exposure),<\/p><p>\u2013\u2013 wra\u017cliwo\u015b\u0107 (ang. sensitivity, suceptibility),<\/p><p>\u2013\u2013 zdolno\u015b\u0107 radzenia sobie i adaptacji (ang. coping, adaptive capacity, capacity),<\/p><p>\u2013\u2013 elastyczno\u015b\u0107 czyli spr\u0119\u017cysto\u015b\u0107 (ang. resilience),<\/p><p>\u2013\u2013 odporno\u015b\u0107 (ang. resistance),<\/p><ul><li>nieszkodliwo\u015b\u0107 (ang. harmlessnes) \u2013 cecha systemu opisuj\u0105ca jego przysposobienie do ograniczania szkodliwego oddzia\u0142ywania systemu na \u015brodowisko naturalne;<\/li><li>funkcjonalno\u015b\u0107 (ang. functionality) to cecha systemu opisuj\u0105ca jego prawid\u0142owo\u015b\u0107 zaprojektowania, w celu przysposobienia do wykonywania okre\u015blonych zada\u0144 w normalnych i ekstremalnych (kryzysowych) warunkach u\u017cytkowania, obejmuje r\u00f3wnie\u017c kompatybilno\u015b\u0107 czyli zdolno\u015b\u0107 dostosowania do wymaga\u0144 odbiorc\u00f3w oraz sterowalno\u015b\u0107 jako zdolno\u015b\u0107 do sprawnego i ekonomicznego u\u017cytkowania. Bezpiecze\u0144stwo mo\u017ce by\u0107 zdefiniowane w uj\u0119ciu opisowym jako stan lub w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 obiektu, systemu, charakteryzuj\u0105ca jego zdolno\u015b\u0107 do przeciwstawiania si\u0119 wypadkom [8, 19]. W pracy [11] zosta\u0142o zdefiniowane poj\u0119cie ryzyka w systemach technicznych. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce od tej pory paradygmatem w analizach funkcjonowania system\u00f3w technicznych pod k\u0105tem utraty bezpiecze\u0144stwa przyj\u0119to za jego miar\u0119 ryzyko. Pierwotnie ryzyko definiowane by\u0142o jako tr\u00f3jelementowy zbi\u00f3r prawdopodobie\u0144stwa zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych, konsekwencji tych zdarze\u0144 oraz scenariusza zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych [5, 11]. Obecnie stosowana jest rozbudowana definicja ryzyka, w kt\u00f3rej wprowadza si\u0119 dodatkowo tzw. parametr ochrony (O), jako odwrotnie proporcjonalny do wielko\u015bci ryzyka [20], lub zamiennie parametr podatno\u015bci na zagro\u017cenie (V) [21, 29]. Podatno\u015b\u0107 na zagro\u017cenie jest zwi\u0105zana z [17, 29]:\u00a0<\/li><li>niezawodno\u015bci\u0105 dzia\u0142ania poszczeg\u00f3lnych obiekt\u00f3w;<\/li><li>efektywno\u015bci\u0105 usuwania awarii;\u00a0<\/li><li>struktur\u0105 po\u0142\u0105cze\u0144 poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w sieci wodoci\u0105gowej i urz\u0105dze\u0144 oraz metody rezerwowania;<\/li><li>mobilno\u015bci\u0105 technologii uzdatniania wody, a nawet okresowego wprowadzania alternatywnych jej wariant\u00f3w;\u00a0<\/li><li>liczb\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 dostawy wody (np.: uj\u0119cia w\u00f3d powierzchniowych i podziemnych). Ochrona (ang. protection, security) wi\u0105\u017ce si\u0119 z [14, 17]: l monitoringiem jako\u015bci wody i sposobami reagowania na z\u0142\u0105 jej jako\u015b\u0107, np.: wczesne ostrzeganie \u2013 (stacje os\u0142onowe uj\u0119\u0107 wody);<\/li><li>strefami ochrony uj\u0119\u0107 wody;\u00a0<\/li><li>monitorowaniem i zarz\u0105dzaniem parametrami hydraulicznymi pracy sieci wodoci\u0105gowych;<\/li><li>dysponowaniem obj\u0119to\u015bci\u0105 asekuracyjn\u0105 w sieciowych zbiornikach wody czystej;\u00a0<\/li><li>alternatywnymi sposobami zaopatrzenia w wod\u0119 do spo\u017cycia w sytuacjach kryzysowych;<\/li><li>profesjonalnym zarz\u0105dzaniem ryzykiem.<\/li><\/ul><p>Ryzyko ekologiczne mo\u017ce by\u0107 okre\u015blane za pomoc\u0105 prawdopodobie\u0144stwa wyst\u0105pienia negatywnych skutk\u00f3w w ekosystemie. Wa\u017cn\u0105 faz\u0105 w tym wzgl\u0119dzie jest oszacowanie czasu jaki jest potrzebny, aby ekosystem powr\u00f3ci\u0142 do r\u00f3wnowagi po wyeliminowaniu czynnika szkodliwego [18, 29].<\/p><p>Ryzyko zagro\u017cenia zdrowia cz\u0142owieka mo\u017ce by\u0107 okre\u015blone za pomoc\u0105 prawdopodobie\u0144stwa wyst\u0105pienia stanu utraty zdrowia lub \u017cycia [10, 18]. W tym aspekcie definiuje si\u0119 tzw. ryzyko zdrowotne, dla kt\u00f3rego standardy definiuje szczeg\u00f3\u0142owo WHO [35]. W kontek\u015bcie wody przeznaczonej do spo\u017cycia zwi\u0105zane jest z zanieczyszczeniem wody czynnikami mikrobiologicznymi, chemicznymi i radiochemicznymi z uwzgl\u0119dnieniem wszystkich mo\u017cliwych \u015bcie\u017cek nara\u017cenia konsument\u00f3w wody (w tym mo\u017cliwo\u015b\u0107 ataku terrorystycznego z u\u017cyciem broni biologicznej lub chemicznej na SZZW) [4, 9, 27, 28].<\/p><p>Ryzyko jako\u015bci \u017cycia jest definiowane odmiennie. Negatywny wp\u0142yw r\u00f3\u017cnych czynnik\u00f3w w tym wzgl\u0119dzie mierzony jest kosztami ekonomicznymi (koszty leczenia, koszty zwi\u0105zane ze z\u0142\u0105 jako\u015bci\u0105 produkcji \u2013 obni\u017cenie dochod\u00f3w w przypadku z\u0142ej jako\u015bci wody np. przemys\u0142 spo\u017cywczy, koszty zwi\u0105zane z przerwami dostawy gazu np. zak\u0142ady przemys\u0142owe posiadaj\u0105ce kot\u0142ownie gazowe) [18].<\/p><p>Ryzyko w dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia strat finansowych w wyniku zaj\u015bcia pewnych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych np. brak dostawy wody potrzebnej do produkcji, przerwy w dostawie gazu, pr\u0105du czy ciep\u0142a w wyniku czego wyst\u0119puj\u0105 przerwy produkcyjne, lub w wyniku podj\u0119cia nieprawid\u0142owej decyzji np. rozpocz\u0119cie inwestycji, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej okazuje si\u0119 niedochodowa [18].<\/p>\n<p><strong>Zarz\u0105dzanie ryzykiem w firmie wodoci\u0105gowej<\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Analiza i ocena ryzyka w SZZW jest zagadnieniem z\u0142o\u017conym, obejmuj\u0105cym swym zakresem analiz\u0119 potencjalnych zagro\u017ce\u0144 i ich skutk\u00f3w oraz tzw. system\u00f3w (barier) bezpiecze\u0144stwa. Analiz\u0119 prowadzi si\u0119 przede wszystkim pod k\u0105tem bezpiecze\u0144stwa zdrowotnego konsument\u00f3w wody, ale r\u00f3wnie\u017c zagro\u017ce\u0144 wynikaj\u0105cych z braku lub deficytu dostaw, a tak\u017ce zagro\u017ce\u0144 dla \u015brodowiska [1]. Proces ten powinien zawiera\u0107 elementy analizy stanu istniej\u0105cego, jak r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwych potencjalnych zagro\u017ce\u0144 oraz procedur zabezpieczaj\u0105cych i naprawczych. Analiza ryzyka jest prowadzona w celu jego okre\u015blenia poprzez estymacj\u0119 prawdopodobie\u0144stwa zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych i ich skutk\u00f3w. W analizie ryzyka powinno si\u0119 wykorzystywa\u0107 historyczn\u0105 wiedz\u0119 z eksploatacji danego systemu, metody analityczne i do\u015bwiadczenie. W wielu przypadkach cz\u0119\u015bci\u0105 analizy ryzyka jest analiza czynnika ludzkiego i analiza niezawodno\u015bci cz\u0142owieka \u2013 dyspozytora systemu [29].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Celem analizy ryzyka jest wyznaczenie jego warto\u015bci z wykorzystaniem odpowiedniej metody. Wyb\u00f3r metody zale\u017cy przede wszystkim od celu analizy ryzyka, stopnia szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci oraz liczebno\u015bci danych z eksploatacji systemu. Niejednokrotnie dane pozyskuje si\u0119 od ekspert\u00f3w, st\u0105d w analizach ryzyka konieczna jest r\u00f3wnie\u017c wiedza na temat system\u00f3w ekspertowych, a niejednokrotnie metod posybilistycznych. Przyst\u0119puj\u0105c do analizy i oceny ryzyka nale\u017cy pozna\u0107 jego \u201enatur\u0119\u201d oraz podstawowe jego w\u0142asno\u015bci.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p> <p>\u00a0<\/p>\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.1.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.1.jpg\" alt=\"Fig. 1. Stages of risk management in CWSS [29]\"> <\/a> Fig. 1.<br \/> Stages of risk management in CWSS [29]\n<p style=\"text-align: justify;\">Ocena ryzyka to por\u00f3wnanie wyznaczonych warto\u015bci z kryteriami akceptowalno\u015bci ryzyka, co jest podstaw\u0105 do analizy bezpiecze\u0144stwa. Na tym etapie bardzo istotne jest okre\u015blenie kryteri\u00f3w akceptowalno\u015bci ryzyka, tak aby mo\u017cna je by\u0142o wykorzysta\u0107 w procesie podejmowania decyzji dotycz\u0105cych eksploatacji systemu (np. prac remontowych czy modernizacji). Kryteria takie powinny uwzgl\u0119dnia\u0107 wymogi zwi\u0105zane z niezawodno\u015bci\u0105 funkcjonowania systemu (zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem ilo\u015bciowym, jak i jako\u015bciowym, zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi unormowaniami prawnymi oraz uwarunkowaniami spo\u0142ecznymi i ekonomicznymi), a tak\u017ce aspekt ekonomiczny [15, 18, 29].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Przyjmuj\u0105c, \u017ce ryzyko jest miar\u0105 utraty bezpiecze\u0144stwa SZZW, zarz\u0105dzanie bezpiecze\u0144stwem w firmie wodoci\u0105gowej mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako techniczno-spo\u0142eczno-ekonomiczny proces podejmowania decyzji, w celu redukcji zdefiniowanych ryzyk. Obowi\u0105zuje zasada, \u017ce nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107 ryzyka. Mo\u017cna jedynie podejmowa\u0107 r\u00f3\u017cnego rodzaju dzia\u0142ania, maj\u0105ce na celu jego minimalizacj\u0119 do poziomu akceptowalnego z punktu widzenia bezpiecze\u0144stwa oraz koniecznych do poniesienia koszt\u00f3w, o czym m\u00f3wi tzw. zasada ALARP (ang. As Low As Reasonably Practicable) [18, 29]. Podstawowe etapy zarz\u0105dzania bezpiecze\u0144stwem SZZW z uwzgl\u0119dnieniem zasad zarz\u0105dzania ryzykiem przedstawiono pogl\u0105dowo na rys. 1.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">W Rozporz\u0105dzeniu Ministra Zdrowia w sprawie jako\u015bci wody przeznaczonej do spo\u017cycia z 2017 roku [36], wprowadzono poj\u0119cie oceny ryzyka jako proces polegaj\u0105cy na identyfikacji zagro\u017ce\u0144 i analizie ryzyka przeprowadzony na podstawie obowi\u0105zuj\u0105cej w czasie dokonywania tej oceny normy PN-EN 15975-2 Bezpiecze\u0144stwo zaopatrzenia w wod\u0119 do spo\u017cycia \u2013 Wytyczne dotycz\u0105ce zarz\u0105dzania kryzysowego i ryzyka \u2013 Cz\u0119\u015b\u0107 2: Zarz\u0105dzanie ryzykiem. W ocenie ryzyka uwzgl\u0119dnia si\u0119 badania i oceny stanu w\u00f3d powierzchniowych, stanu w\u00f3d podziemnych oraz obszar\u00f3w chronionych dokonane w ramach pa\u0144stwowego monitoringu \u015brodowiska. Ocena ryzyka powinna uzyska\u0107 zatwierdzenie przez w\u0142a\u015bciwy organ nadzoru Pa\u0144stwowego Inspektora Sanitarnego w zakresie bezpiecze\u0144stwa konsument\u00f3w wody. Ocena ryzyka powinna podlega\u0107 sta\u0142ej aktualizacji z uwzgl\u0119dnieniem aspekt\u00f3w ekonomicznych i \u015brodowiskowych.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Na ocen\u0119 ryzyka SZZW sk\u0142ada si\u0119 analiza ryzyka oraz ewaluacja ryzyka. W sk\u0142ad analizy ryzyka powinno r\u00f3wnie\u017c wchodzi\u0107 zdefiniowanie ogranicze\u0144 funkcjonowania poszczeg\u00f3lnych podsystem\u00f3w SZZW. Wyniki analizy ryzyka stanowi\u0105 dane wej\u015bciowe do ewaluacji ryzyka. Celem ewaluacji jest podj\u0119cie decyzji, czy ryzyko mie\u015bci si\u0119 w granicach tolerowalnych lub czy nale\u017cy je zredukowa\u0107 przy pomocy trzech krok\u00f3w [18]:<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">rozwi\u0105za\u0144 systemowych (np. modernizacja sytemu, alternatywne \u017ar\u00f3d\u0142o wody utrzymywane w sta\u0142ej gotowo\u015bci, pojemno\u015bci awaryjne w zbiornikach wodoci\u0105gowych, korekta technologii uzdatniania wody, przeprojektowanie sieci wodoci\u0105gowej, alternatywne \u017ar\u00f3d\u0142a energii, rezerwowanie strategicznych obiekt\u00f3w sieciowych, wprowadzanie zdalnego nadzoru i sterowania systemem z wykorzystaniem system\u00f3w GIS);\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">technicznych i uzupe\u0142niaj\u0105cych \u015brodk\u00f3w ochronnych (wprowadzenie systemu multibariery tj. systemu wczesnego, op\u00f3\u017anionego i p\u00f3\u017anego ostrzegania);<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">informacji dla konsument\u00f3w wody. Warianty podej\u015bcia do analizy ryzyka [29, 30]:\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">podej\u015bcie podstawowe \u2013 zak\u0142ada wprowadzenie standardowych procedur zabezpieczaj\u0105cych, bez wzgl\u0119du na wynik analizy ryzyka;\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">podej\u015bcie nieformalne \u2013 zak\u0142ada wykorzystanie wiedzy ekspert\u00f3w w celu zabezpieczenia tych element\u00f3w systemu, kt\u00f3re s\u0105 nara\u017cone na wysokie ryzyko;\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">szczeg\u00f3\u0142owa analiza ryzyka \u2013 zawiera identyfikacj\u0119 ryzyka, oszacowanie zagro\u017ce\u0144, ich przyczyn, prawdopodobnych skutk\u00f3w oraz podatno\u015bci na zagro\u017cenie w odniesieniu do wszystkich element\u00f3w systemu:\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">podej\u015bcie mieszane \u2013 w zale\u017cno\u015bci od stopnia z\u0142o\u017cono\u015bci systemu wykorzystuje jedn\u0105 lub wi\u0119cej z wymienionych wcze\u015bniej metod. W analizie koszt\u00f3w redukcji ryzyka mo\u017cna zastosowa\u0107 nast\u0119puj\u0105ce wska\u017aniki [2]: l<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">za\u0142o\u017cony koszt zapobiegania zdarzeniom niepo\u017c\u0105danym (ICAF \u2013 ang. Implied Cost of Averting a Fatality):<\/li> <\/ul> <p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.wzor_.1.jpg\" alt=\"\" width=\"140\" height=\"46\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">\u2206Cost \u2013 koszt ochrony, przeciwdzia\u0142anie zdarzeniom niepo\u017c\u0105danym, Stopie\u0144 redukcji ryzyka:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.wzor_.2.jpg\" alt=\"\" width=\"126\" height=\"23\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">rp \u2013 pocz\u0105tkowa warto\u015b\u0107 ryzyka,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">rk \u2013 warto\u015b\u0107 ryzyka po wprowadzeniu dodatkowych dzia\u0142a\u0144 ochronnych, zapobiegawczych.<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">wska\u017anik zwany kosztem redukcji jednostki ryzyka (CURR \u2013 ang. Cost of Unit Risk Reduction) [2]:<\/li> <\/ul> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.wzor_.3.jpg\" alt=\"\" width=\"148\" height=\"36\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">\u2206EB (ang. Economic Benefis) \u2013 zysk zwi\u0105zany z redukcj\u0105 ryzyka. Analiz\u0119 i ocen\u0119 bezpiecze\u0144stwa SZZW wykonuje si\u0119 wg nast\u0119puj\u0105cego algorytmu post\u0119powania [5, 28]:<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">rozpoznanie systemu (budowa, dzia\u0142anie, eksploatacja),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">identyfikacja celu, zakresu i stopnia szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci wykonywanej analizy,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">identyfikacja zagro\u017ce\u0144,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie jako\u015bciowe zagro\u017ce\u0144 (stopie\u0144 ci\u0119\u017cko\u015bci, uci\u0105\u017cliwo\u015bci),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">klasyfikacja zagro\u017ce\u0144 ze wzgl\u0119du na stopie\u0144 uci\u0105\u017cliwo\u015bci,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">wytypowanie zagro\u017ce\u0144 maj\u0105cych wp\u0142yw na utrat\u0119 bezpiecze\u0144stwa systemu,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">wytypowanie zagro\u017ce\u0144 krytycznych,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">wytypowanie awarii (zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych) mog\u0105cych spowodowa\u0107 efekt domina (tzw.uszkodzenia kaskadowe),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie mo\u017cliwych strat dla ka\u017cdej grupy zagro\u017ce\u0144,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie prawdopodobie\u0144stwa przekroczenia okre\u015blonej warto\u015bci strat granicznych P(C &gt; Cgr),<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie prawdopodobie\u0144stwa zaj\u015bcia zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">identyfikacja barier bezpiecze\u0144stwa,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie podatno\u015bci systemu na zagro\u017cenia,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">okre\u015blenie liczby mieszka\u0144c\u00f3w korzystaj\u0105cych z SZZW,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">wyznaczenie funkcji ryzyka wraz z charakterystyk\u0105 jego parametr\u00f3w,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">ocena warto\u015bci ryzyka, w przyj\u0119tej skali tr\u00f3j lub pi\u0119ciostopniowej (ryzyko tolerowane, kontrolowane, nieakceptowane),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">ocena poniesionych koszt\u00f3w,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">opracowanie plan\u00f3w reagowania w sytuacji kryzysowej,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">podejmowanie decyzji odno\u015bnie do konieczno\u015bci wprowadzenia dzia\u0142a\u0144 naprawczych,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">wyznaczenie strategicznych \u201ekamieni milowych\u201d odno\u015bnie do przysz\u0142ych cel\u00f3w modernizacji, rozbudowy SZZW, w celu zapewnienia bezpiecze\u0144stwa dostawy wody.<\/li> <\/ul> <p style=\"text-align: justify;\">Identyfikacja zagro\u017ce\u0144 jest zwykle wykonywana za pomoc\u0105 metod eksperckich. Do najwa\u017cniejszych metod szczeg\u00f3\u0142owych analizy zagro\u017ce\u0144 nale\u017c\u0105 [7, 18, 21, 28]:\u00a0<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">HAZID \u2013 analiza zagro\u017ce\u0144 (ang. Hazard Identification), jest to pierwszy etap analizy zagro\u017ce\u0144 oraz mo\u017cliwych konsekwencji, kt\u00f3ry cz\u0119sto jest wst\u0119pem do analizy ryzyka w systemach technicznych,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">HAZOP \u2013 analiza zagro\u017ce\u0144 i zdolno\u015bci dzia\u0142ania (ang. Hazard and Operability Analysis), jest to analiza wykonywana przez zespo\u0142y ekspert\u00f3w pod kierownictwem lidera. Przeprowadza si\u0119 j\u0105 za pomoc\u0105 listy s\u0142\u00f3w kluczowych i stosuje przede wszystkim w analizie bezpiecze\u0144stwa du\u017cych system\u00f3w przemys\u0142owych,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">FMEA \u2013 analiza rodzaj\u00f3w uszkodze\u0144 i ich skutk\u00f3w (ang. Failure Modes and Effect Analysis), jest to metoda stosowana do analizy bezpiecze\u0144stwa system\u00f3w i instalacji technicznych. Bazuje na analizie niezawodno\u015bci poszczeg\u00f3lnych komponent\u00f3w systemu,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">SWIFT \u2013 burza m\u00f3zg\u00f3w (ang. Structured What-If Checklist Technique), jest to sesja przeprowadzana przez zesp\u00f3\u0142 ekspert\u00f3w. Podstawowe pytania zadawane podczas burzy m\u00f3zg\u00f3w to: \u201eCo je\u015bli?\u201d, \u201eJak to mo\u017cliwe?\u201d i \u201eCzy to mo\u017cliwe?\u201d. W odpowiedzi na nie uzyskiwane s\u0105 informacje dotycz\u0105ce rodzaj\u00f3w zagro\u017ce\u0144 i potencjalnych scenariuszy wypadk\u00f3w,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">ID \u2013 diagramy wp\u0142ywu (ang. Influence Diagram), jest to metoda s\u0142u\u017c\u0105ca do okre\u015blania zale\u017cno\u015bci statystycznych pomi\u0119dzy skutkami i przyczynami,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">HE \u2013 szacowanie zagro\u017ce\u0144 (ang. Hazard Evaluation),\u00a0<\/li> <li>HRA \u2013 analizy b\u0142\u0119d\u00f3w ludzkich (ang. Human Reliability Analysis),<\/li> <li>CL \u2013 analizy list kontrolnych (ang. Checklist Analysis),<\/li> <li>PHA \u2013 metoda wst\u0119pnej analizy zagro\u017ce\u0144 (ang. Preliminary Hazard Analysis),\u00a0<\/li> <li>WI \u2013 analiza \u201cco \u2013 je\u015bli\u201d(ang. \u201cWhat-if\u201d Analysis);\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">WI|CL \u2013 \u201cCo je\u015bli\u201d|Listy Kontrolne. Analiza zagro\u017ce\u0144 wykonywana jest w oparciu o bazy danych i bazy wiedzy [23, 28]:<\/li> <li>z poprzednich analiz bezpiecze\u0144stwa,<\/li> <li>z wniosk\u00f3w z zaistnia\u0142ych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych i ich przyczyn,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">z do\u015bwiadcze\u0144 ekspert\u00f3w z eksploatacji istniej\u0105cych system\u00f3w wodoci\u0105gowych,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">modeli symulacyjnych. Metody analizy ryzyka dzieli si\u0119 na [6, 22, 28, 29]:\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">probabilistyczne metody analizy ryzyka zaliczane do metod ilo\u015bciowych (ang. quantitative methods for risk analysis \u2013 QRA lub probabilistic risk analysis \u2013 PRA), kt\u00f3re przetwarzaj\u0105 dane ilo\u015bciowe (mierzalne) i wyznaczaj\u0105 konkretn\u0105 warto\u015b\u0107 ryzyka. Do tych metod zalicza si\u0119 metody oparte na statystyce matematycznej oraz rachunku prawdopodobie\u0144stwa,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">jako\u015bciowe metody oceny (szacowania) ryzyka (ang. qualitative methods of risk analysis \u2013 QLRA), w odr\u00f3\u017cnieniu od metod ilo\u015bciowych nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 one liczbowego wyznaczania ryzyka z wykorzystaniem metod probabilistycznych (np. rozk\u0142ad\u00f3w g\u0119sto\u015bci), np. FMEA \u2013 Failure mode and effects analysis| FMECA \u2013 Failure mode, effects and criticality analysis \u2013 FMEA to metoda analityczna dotycz\u0105ca rodzaj\u00f3w i skutk\u00f3w mo\u017cliwych b\u0142\u0119d\u00f3w,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">metody ilo\u015bciowo-jako\u015bciowe analizy ryzyka (ang. quantitative-qualitative methods for risk analysis), do kt\u00f3rych zalicza si\u0119 m.in.:<\/li> <\/ul> <p>\u2013\u2013 metody matrycowe (dwu lub wieloparametryczne),<\/p> <p>\u2013\u2013 metod\u0119 drzewa uszkodze\u0144 (ang. Fault Tree Analysis \u2013 FTA),<\/p> <p>\u2013\u2013 metod\u0119 drzewa zdarze\u0144 (ang. Event Tree Analysis \u2013 ETA),<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">\u2013\u2013 metody z wykorzystaniem proces\u00f3w markowa i semi \u2013 markowa (markov risk analysis \u2013 MRA),<\/p> <p>\u2013\u2013 metody posybilistyczne (posibilistic risk analysis \u2013 PRA),<\/p> <p>\u2013\u2013 metody z wykorzystaniem sieci Bayesa (Bayes risk analysis \u2013 BRA),<\/p> <p>\u2013\u2013 rozmyt\u0105 analiz\u0119 ryzyka (fuzzy risk analysis \u2013 FRA),<\/p> <p>\u2013\u2013 neuronowo \u2013 rozmyt\u0105 analiz\u0119 ryzyka (neuro \u2013 fuzzy risk analysis),<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">metody symulacyjne z zastosowaniem komputerowych modeli hydraulicznych oraz system\u00f3w sterowania, przetwarzania i rejestracji danych (np. typu SCADA), komputerowych baz danych np. typu GIS (ang. Geographic Information System), a tak\u017ce symulacj\u0119 metod\u0105 Monte Carlo, jak r\u00f3wnie\u017c algorytmy genetyczne. Stanowi\u0105 one narz\u0119dzie wspomagaj\u0105ce proces analizy ryzyka. W analizach ryzyka wykorzystuje si\u0119 r\u00f3\u017cnego rodzaju narz\u0119dzia informatyczne mi\u0119dzy innymi, takie jak [32, 34]:\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">programy do symulacji komputerowych (np. bazuj\u0105ce na modelach hydraulicznych sieci wodoci\u0105gowej jak EPANET, ISYDYW),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">programy umo\u017cliwiaj\u0105ce analiz\u0119 r\u00f3\u017cnych scenariuszy awaryjnych np. oparte na analizach drzew zdarze\u0144, niezdatno\u015bci, zwi\u0105zkach przyczynowo \u2013 skutkowych powstawania zagro\u017ce\u0144 oraz na zarz\u0105dzaniu i raportowaniu danych (XFMEA 4, BlockSim 7, RCM++4, Javabayes),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">programy umo\u017cliwiaj\u0105ce analiz\u0119 rozk\u0142ad\u00f3w prawdopodobie\u0144stwa zdarze\u0144 awaryjnych (np. Weibull++, STATISTICA),\u00a0<\/li> <li>programy do statystycznej analizy danych (np. STATISTICA),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">programy daj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 prognozowania zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych oraz ryzyka (np. MATLAB, RENO),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">programy umo\u017cliwiaj\u0105ce wizualizacj\u0119 opracowanych modeli zdarze\u0144 awaryjnych (np. SCADA (ang. Supervisory Control And Data Acquisition), GIS [16, 31].<\/li> <\/ul>\n<p><strong>Fazy cyklu zarz\u0105dzania ryzykiem<\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Proces analizy i oceny ryzyka SZZW przebiega w nast\u0119puj\u0105cych fazach [28]: projektowanie, wykonawstwo i eksploatacja.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Projektowanie<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Etap ten powinien uwzgl\u0119dnia\u0107 nast\u0119puj\u0105ce czynniki zwi\u0119kszaj\u0105ce bezpiecze\u0144stwo:<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">profesjonalne zarz\u0105dzanie projektem SZZW;\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">wyb\u00f3r najlepszych dost\u0119pnych technologii i urz\u0105dze\u0144 do uzdatniania wody (BAT);\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">pier\u015bcieniowa konfiguracja sieci wodoci\u0105gowej;\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">obj\u0119to\u015b\u0107 awaryjna w zbiornikach wody czystej;\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">monitoring i automatyczna regulacja pracy SZZW;\u00a0<\/li> <li>zasilanie co najmniej z dw\u00f3ch niezale\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 (dywersyfikacja dostawy wody);<\/li> <\/ul>\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.2.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.rys_.2.jpg\" alt=\"Fig. 2. Diagram of qualitative analysis of integrated risk (based on [28]); T \u2013 tolerated risk, K \u2013 controlled risk, N \u2013 unacceptable risk\"> <\/a> Fig. 2.<br \/> Diagram of qualitative analysis of integrated risk (based on [28]); T \u2013 tolerated risk, K \u2013 controlled risk, N \u2013 unacceptable risk\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.tab_.1.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Paradygmaty-analizy-i-oceny.tab_.1.jpg\" alt=\"Tab. 1. Integrated risk matrix\"> <\/a> Tab. 1. <br \/>Integrated risk matrix\n<ul> <li>stabilizacja ci\u015bnienia roboczego sieci i przepompowni strefowych;<\/li> <li>stosowanie zawor\u00f3w antyska\u017ceniowych uniemo\u017cliwiaj\u0105cych przep\u0142ywy wsteczne;\u00a0<\/li> <li>zaprojektowanie systemu zarz\u0105dzania prac\u0105 ca\u0142ego SZZW z wykorzystaniem system\u00f3w SCADA i GIS.<\/li> <\/ul> <p>Wykonawstwo<\/p> <p>Czynniki zwi\u0119kszaj\u0105ce bezpiecze\u0144stwo to przede wszystkim realizacja inwestycji z zachowaniem zasad systemu jako\u015bci ISO w zakresie dostaw urz\u0105dze\u0144 i materia\u0142\u00f3w, jako\u015bci po\u0142\u0105cze\u0144 ruroci\u0105g\u00f3w i armatury, profesjonalnych procedur nadzoru i odbioru. Bardzo istotne jest r\u00f3wnie\u017c prowadzenie prac budowlanych z wykorzystaniem aktualnych plan\u00f3w uzbrojenia podziemnego z zachowaniem szczeg\u00f3lnej ostro\u017cno\u015bci na terenach g\u0119stej infrastruktury nad i podziemnej jak r\u00f3wnie\u017c zastosowanie materia\u0142\u00f3w, urz\u0105dze\u0144 oraz instalacji procesowych posiadaj\u0105cych odpowiednie atesty m. innymi PZH czy UDT.<\/p> <p>Eksploatacja<\/p> <p>Operator SZZW i podleg\u0142e mu s\u0142u\u017cby powinny bezwzgl\u0119dnie przestrzega\u0107 wytycznych eksploatacji, kt\u00f3re gwarantuj\u0105 niezawodne funkcjonowanie systemu. Szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 w procesie eksploatacji nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 na mo\u017cliwo\u015b\u0107 wt\u00f3rnego zanieczyszczenia wody w podsystemie dystrybucji [13, 33]. Nale\u017cy wprowadza\u0107 metody zarz\u0105dzania ryzykiem, kt\u00f3re obejmuj\u0105: identyfikacj\u0119 ryzyka, klasyfikacj\u0119 i jego ocen\u0119, planowanie metod reagowania i przeciwdzia\u0142ania na wypadek realizacji ryzyka. Eksploatacja SZZW powinna opiera\u0107 si\u0119 na bie\u017c\u0105cej kontroli i monitoringu z wykorzystaniem nowoczesnych technik modelowania, prognozowania i symulacji uszkodze\u0144, a tak\u017ce metod wizualizacji i nadzoru [12, 29]. Podmioty odpowiedzialne za eksploatacj\u0119 SZZW powinny posiada\u0107 wdro\u017cone WSP z uwzgl\u0119dnieniem procedur szybkiego reagowania na wypadek sytuacji kryzysowej, w szczeg\u00f3lno\u015bci zaopatrzenie ludno\u015bci w wod\u0119 z alternatywnych \u017ar\u00f3de\u0142 (studnie awaryjne, beczkowozy czy wodoerki) oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 szybkiej dodatkowej dezynfekcji wody. Plany takie powinny uwzgl\u0119dnia\u0107 tzw. odbiorc\u00f3w priorytetowych takich, jak: szpitale, domy opieki. Zintegrowane ryzyko jest wynikiem analizy ryzyka na etapie projektowania rp, wykonawstwa rw i eksploatacji re [28]. Na rysunku 2 przedstawiono schemat post\u0119powania w jako\u015bciowej analizie ryzyka zintegrowanego na poszczeg\u00f3lnych etapach cyklu \u017cycia SZZW, a w tab. 1 matryc\u0119 ryzyka zintegrowanego.<\/p>\n<p><strong>Podsumowanie <\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Podej\u015bcie oparte na prewencji zagro\u017ce\u0144 znacz\u0105co ogranicza prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia zdarze\u0144 awaryjnych oraz pozwala na minimalizacj\u0119 zagro\u017ce\u0144 zdrowotnych dla konsument\u00f3w wody i przygotowanie przedsi\u0119biorstwa wodoci\u0105gowego do odpowiedniej reakcji po wyst\u0105pieniu sytuacji kryzysowej. W pracy scharakteryzowano fazy cyklu zarz\u0105dzania ryzykiem, kt\u00f3re powinno by\u0107 wieloaspektowe i wpisane w codzienne funkcjonowanie SZZW. Funkcjonowanie SZZW oparte na zarz\u0105dzaniu ryzykiem pozwala na hierarchizacj\u0119 potencjalnych zagro\u017ce\u0144, opracowanie plan\u00f3w modernizacji systemu oraz weryfikacj\u0119 skuteczno\u015bci prowadzonych dzia\u0142a\u0144.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Zarz\u0105dzanie ryzykiem w systemach wodoci\u0105gowych (od uj\u0119cia a\u017c do konsumenta) jest zgodne z aktualnymi standardami dotycz\u0105cymi bezpiecze\u0144stwa wody przeznaczonej do spo\u017cycia opracowanymi przez \u015awiatow\u0105 Organizacj\u0119 Zdrowia i Uni\u0119 Europejsk\u0105. Niniejsza publikacja jest szczeg\u00f3lnie istotna dla przedsi\u0119biorstw wodoci\u0105gowych, kt\u00f3re planuj\u0105 wdro\u017cenie plan\u00f3w bezpiecze\u0144stwa wodnego (PBW). Ankiety przeprowadzone w\u015br\u00f3d przedsi\u0119biorstw wodoci\u0105gowych przez Izb\u0119 Gospodarcz\u0105 \u201eWodoci\u0105gi Polskie\u201d w 2018 roku wskazuj\u0105, \u017ce istnieje spore zainteresowanie PBW, barier\u0105 jest jednak brak wiedzy zwi\u0105zanej z tworzeniem system\u00f3w zarz\u0105dzania ryzykiem.<\/p>\n<p>L I T E R AT U R A<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[1] Aven T.: Conceptual framework for risk assessment and risk management, Summer Safety &amp; Reliability Seminars (Journal of Polish Safety and Reliability Association), 2010, 1, s. 15-27.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[2] Brandowski A.: Projektowanie bezpiecznej si\u0142owni okretowej, Materia\u0142y XXIV mi\u0119dzynarodowego Sympozjum SI\u0142owni Okretowych. 2003. 85-94.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[3] Bukowski L.A., Majewski K.: Uog\u00f3lniona teoria niezawodno\u015bci \u2013 cele, mo\u017cliwo\u015b\u0107, koncepcje, Mat. XXXIV Zimowej Szko\u0142y Niezawodno\u015bci PAN, Wyd. Wydzia\u0142u Transportu Politechniki Warszawskiej, Szczyrk, 2006, 68-78.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[4] Croddy E., Perez-Armendariz C., Hart J., Bro\u0144 chemiczna i biologiczna, WNT, Warszawa, 2003.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[5] Haimes Y.Y.: Risk Modelling, Assessment and Management, Wiley, New York, 1998.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[6] Hart K.M., Hart R.F., Quantitative methods for quality improvement, Milwaukee, WI: ASQC Quality Press, 1989.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[7] Iwanejko R., Lubowiecka T.: Analiza ryzyka w systemie zaopatrzenia w wod\u0119 \u2013 studium zagro\u017ce\u0144. Czasopismo Techniczne, Wyd. Politechniki Krakowskiej, 9\/2005, 153-168.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[8] Ja\u017awi\u0144ski J., Wa\u017cy\u0144ska-Fiok K.: Bezpiecze\u0144stwo system\u00f3w, PWN, Warszawa, 1993.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[9] Jelonek G., Bezpiecze\u0144stwo wody a terroryzm, Wodoci\u0105gi \u2013 Kanalizacja, 3(157)\/2017, 14-16.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[10] Kaczmarek T.T.: Ryzyko i zarz\u0105dzanie ryzykiem. Uj\u0119cie interdyscyplinarne, Wyd. Wy\u017cszej Szko\u0142y Zarz\u0105dzania i Marketingu, Warszawa, 2005.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[11] Kaplan S., Garrick B.J.: On the quantitative definition of risk, Risk Analysis, 1981, 1(1), s. 11-27.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[12] Kulbik M.: Komputerowa symulacja i badania terenowe miejskich system\u00f3w wodoci\u0105gowych. Wyd. Politechniki Gda\u0144skiej, Gda\u0144sk, 2004.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[13] \u0141omotowski J.: Przyczyny zmian jako\u015bci wody w systemach wodoci\u0105gowych, PAN, Warszawa, 2007.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[14] Mays L.W.: Water Supply Systems Security, McGraw-Hill Professional Engineering, Texas, 2004.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[15] Mi\u0142aszewski R. Ekonomika ochrony w\u00f3d powierzchniowych. Wydaw. Ekonomia i \u015arodowisko. 2003<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[16] Piegdo\u0144 I., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Szpak D.: The use of geographical information system in the analysis of risk of failure of water supply network. Environmental Engineering V, TAYLOR &amp; FRANCIS GROUP, s.7-14, Londyn, 2016.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[17] Rak J. R.: Bezpiecze\u0144stwo system\u00f3w zaopatrzenia w wod\u0119, Polska Akademia Nauk, Instytut Bada\u0144 Systemowych, Warszawa, 2009.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[18] Rak J.R.: Problematyka ryzyka w wodoci\u0105gach, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2014.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[19] Rak J.R., Kwietniewski M.: Bezpiecze\u0144stwo i zagro\u017cenia system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2011.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[20] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Metody analizy i oceny ryzyka w systemie zaopatrzenia w wod\u0119, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2005.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[21] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Ryzyko w eksploatacji system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119, Wyd. Seidel-Przywecki Sp. z o.o., Rzesz\u00f3w, 2013.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[22] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., \u017bywiec J.: Nowy segment estymator\u00f3w wska\u017anik\u00f3w niezawodno\u015bci operatora system wodoci\u0105gowego. Instal, 4\/2019, 40-43.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[23] Rogers J.W., Garrick E., Louis G.E.: Risk and opportunity in upgrading the US drinking water infrastructure system, Journal of Environmental Management, 2008, 87, s. 26-36.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[24] Smalko Z.: Charakterystyki spolegliwo\u015bci uk\u0142adu cz\u0142owiek \u2013 maszyna \u2013 otoczenie, Materia\u0142y Szko\u0142y Niezawodno\u015bci, PAN, 2007, 432-439.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[25] Szopa T.: Bezpiecze\u0144stwo a niezawodno\u015b\u0107 systemu, Zagadnienia Eksploatacji Maszyn, PAN, 3, 4(71, 72), 1987, s. 297-308.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[26] Szymanek A.: Bezpiecze\u0144stwo i ryzyko w technice, Wyd. Politechniki Radomskiej. Radom, 2006.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[27] \u015awi\u0105tczak J., Skotak K., Bratkowski J., Witczak S., Postawa A.: Metale i substancje towarzysz\u0105ce w wodach przeznaczonych do spo\u017cycia w Polsce, Mat. konf. \u201eZaopatrzenie w wod\u0119, jako\u015b\u0107 i ochrona w\u00f3d\u201d, Wyd. PZiTS O\/Wielkopolski, Pozna\u0144 2008, 1, s. 289- 301.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[28] Tch\u00f3rzewska \u2013 Cie\u015blak B.: Metody analizy i oceny ryzyka awarii podsystemu dystrybucji wody, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w, 2011.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[29] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Wieloaspektowa analiza bezpiecze\u0144stwa w eksploatacji system\u00f3w wodoci\u0105gowych. Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzesz\u00f3w 2018.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[30] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Rak J.: Funkcja ryzyka jako miara utraty bezpiecze\u0144stwa system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119., Technologia Wody. 2017, z.1 (51), s.10-15<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[31] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Boryczko K., Piegdo\u0144 I.: Possibilistic risk analysis of failure in water supply network . Safety and reliability: methodology and applications: proceedings of The European Safety and Reliability Conference, Esrel 2014, Wroc\u0142aw, Poland,CRC PRESS\/BALKEMA, s.1473-1480<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[32] Urbaniak A., Komputerowe wspomaganie eksploatacji obiekt\u00f3w i proces\u00f3w w systemach zaopatrzenia w wod\u0119 i odprowadzania \u015bciek\u00f3w, Komitet In\u017cynierii L\u0105dowej i Wodnej PAN, Warszawa 2016.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[33] Zamorska J.: Biological Stability of Water after the Biofiltration Process. Journal of Ecological Engineering, 19 (5)\/2018, 234-239.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[34] Zimoch I., Zastosowanie modelowania komputerowego do wspomagania procesu eksploatacji systemu wodoci\u0105gowego, Ochrona \u015arodowiska, 30(3)\/2008, s. 31-35.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[35] Guidelines for Drinking-water Quality. Fourth Edition. WHO, Geneva 2011.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[36] Rozporz\u0105dzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie jako\u015bci wody przeznaczonej do spo\u017cycia przez ludzi (Dz. U. 2017 poz. 2294).<\/p>","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/artykul\/6253","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/artykul"}],"about":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/artykul"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6253"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6253"},{"taxonomy":"tematyka","embeddable":true,"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tematyka?post=6253"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}