{"id":7719,"date":"2020-02-18T18:26:18","date_gmt":"2020-02-18T17:26:18","guid":{"rendered":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/artykul\/pojecie-niezawodnosci-i-bezpieczenstwa-pracy-operatora-w-systemie-wodociagowym\/"},"modified":"2022-11-16T12:10:26","modified_gmt":"2022-11-16T11:10:26","slug":"the-concept-of-reliability-and-safety-of-the-operators-work-in-the-water-supply-system","status":"publish","type":"artykul","link":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/article\/the-concept-of-reliability-and-safety-of-the-operators-work-in-the-water-supply-system\/","title":{"rendered":"The concept of reliability and safety of the operator\u2019s work in the water supply system"},"content":{"rendered":"<!--themify_builder_content-->\n<div id=\"themify_builder_content-7719\" data-postid=\"7719\" class=\"themify_builder_content themify_builder_content-7719 themify_builder tf_clear\">\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_ghkg21 tb_first tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_zmf224 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_fpzb143   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">System zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119 (SZZW) to skomplikowany system biotechniczny [1], w kt\u00f3rym cz\u0142owiek wyst\u0119puje w dwojakiej roli. Z jednej strony jest operatorem na r\u00f3\u017cnych szczeblach eksploatacji tego systemu (podsystem\u00f3w, uk\u0142ad\u00f3w obiekt\u00f3w i element\u00f3w). Z drugiej strony wyst\u0119puje w roli konsumenta wody do spo\u017cycia. W tym drugim przypadku mo\u017ce by\u0107 poszkodowany w wyniku r\u00f3\u017cnych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych, np. spo\u017cycie wody o nieodpowiedniej jako\u015bci, braku wody, nadzwyczajnych zdarze\u0144 typu katastroficznego (katastrofy, powa\u017cne awarie, dzia\u0142ania wojenne, akty terrorystyczne, zadzia\u0142ania psychopaty lub naturalne przypadki losowe np. pow\u00f3d\u017a czy susza) [7,8,9,11,14,15].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Analiza niezawodno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa SZZW powinna obejmowa\u0107 aspekt jako\u015bciowy, jak r\u00f3wnie\u017c ilo\u015bciowy. Kompleksowa ocena systemu w tym wzgl\u0119dzie powinna zawiera\u0107 analiz\u0119 techniczno \u2013 ekonomiczno \u2013 niezawodno\u015bciow\u0105 z uwzgl\u0119dnieniem czynnika ludzkiego. Ten aspekt dotyczy zar\u00f3wno niezawodno\u015bci funkcjonowania operatora systemu w r\u00f3\u017cnych warunkach jego eksploatacji, jak r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015bci atak\u00f3w hackerskich, wandalizmu czy terroryzmu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Operatorowi SZZW przypisane jest podejmowanie czynno\u015bci decyzyjnych. Podejmowanie decyzji mo\u017ce zachodzi\u0107 w nast\u0119puj\u0105cych sytuacjach [2,6,9,11]: l<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">sytuacje losowe (wyst\u0119puje w nich element niepewno\u015bci i ryzyko co do wyniku decyzji),\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">sytuacje zdeterminowane (decyzja podejmowana jest w warunkach pewno\u015bci wyniku).<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wymiar niepewno\u015bci zwi\u0105zany jest z okre\u015blonym prawdopodobie\u0144stwem wyst\u0105pienia danego zdarzenia decyzyjnego. Wymiar dynamiki zwi\u0105zany jest ze zmienno\u015bci\u0105 sytuacji w czasie. Im szybciej sytuacja ulega przeobra\u017ceniom w czasie tym wi\u0119ksza jest jej dynamika. Wymiar z\u0142o\u017cono\u015bci okre\u015blony jest przez liczb\u0119 zmiennych czynnik\u00f3w, kt\u00f3re trzeba wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 przy podejmowaniu decyzji [2,4,6].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Przedmiotem ergonomii jest mi\u0119dzy innymi badanie relacji pomi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a technik\u0105 celem doskonalenia i przystosowania techniki do w\u0142a\u015bciwo\u015bci cz\u0142owieka [5,13].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ergonomia bada w\/w wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie na podstawie analizy awarii zaistnia\u0142ych (a posteriori), ale tak\u017ce rozpatruje przypadki awarii z wyprzedzeniem (a priori) poprzez mo\u017cliwe przebiegi wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania i ich skutki. W tym wzgl\u0119dzie mo\u017cemy pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cnymi metodami badawczymi \u2013 od bezpo\u015bredniej obserwacji po symulacj\u0119 komputerow\u0105 [11,12,13]. Celem pracy jest przybli\u017cenie poj\u0119\u0107 zwi\u0105zanych z funkcjonowaniem operatora SZZW. Kwerenda literatury specjalistycznej pozwoli\u0142a uporz\u0105dkowa\u0107 terminologie i zaprezentowa\u0107 metody analizy i oceny funkcjonowania operatora system\u00f3w wodoci\u0105gowych.<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_83a0782 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-3 tb_9bhc785 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_hf7i835   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Wska\u017aniki niezawodno\u015bci pracy operatora<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Definicja niezawodno\u015bci pracy operatora przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: jest to zdolno\u015b\u0107 do wykonywania powierzonych zada\u0144 z minimalnym ryzykiem pope\u0142nienia b\u0142\u0119du w okre\u015blonych warunkach, w okre\u015blonym przedziale czasowym lub w dowolnej chwili czasu [8,9,10,14].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pomiar niezawodno\u015bci operatora w pracy z regu\u0142y opiera si\u0119 na danych eksploatacyjnych pochodz\u0105cych z obserwacji zapis\u00f3w wszelkiego rodzaju b\u0142\u0119d\u00f3w, potkni\u0119\u0107, uchybie\u0144 proceduralnych i usterek w podejmowanych decyzjach. Bardziej pog\u0142\u0119bionej analizy mo\u017cna dokona\u0107, modeluj\u0105c i symuluj\u0105c sytuacje nadzwyczajne oraz polecaj\u0105c wykonanie przez operatora najbardziej zagro\u017conych b\u0142\u0119dami czynno\u015bci. Istnieje te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 bada\u0144 niezawodno\u015bci operatora z wykorzystaniem test\u00f3w kompetencyjno\u015bci [11].<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-1 tb_6rhq732 last\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_8mff279 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab1.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab1.jpg\" alt=\"Table 1. The scale of operator reliability evaluation\n[8,9,10]\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            \nTable 1. <br \/>The scale of operator reliability evaluation\n[8,9,10]        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_dysy178 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_r9qb180 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_x6mr771   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik gotowo\u015bci w\u0142\u0105czenia si\u0119 operatora do dzia\u0142ania w dowolnej chwili czasu mo\u017cna wyznaczy\u0107 [8,9,10,11]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7682\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor1.jpg\" alt=\"\" width=\"141\" height=\"35\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T \u2013 ca\u0142kowity czas pracy operatora,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">To \u2013 czas wy\u0142\u0105czenia si\u0119 operatora z pracy; wy\u0142\u0105czenie si\u0119 fizyczne \u2013 nieobecno\u015b\u0107, pozorne \u2013 odwr\u00f3cenie uwagi, za\u015bni\u0119cie.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik bezb\u0142\u0119dno\u015bci PB jest to prawdopodobie\u0144stwo bezb\u0142\u0119dnej pracy operatora, kt\u00f3re mo\u017cna wyznaczy\u0107 dla danej operacji lub ich sekwencji [9,11]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7684\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor2.jpg\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"32\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">m \u2013 og\u00f3lna liczba wykonanych operacji lub ich sekwencji,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">n \u2013 liczba pope\u0142nionych b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik samokontroli i mo\u017cliwo\u015bci dokonywania poprawek przez operatora Ps jest to prawdopodobie\u0144stwo wyra\u017cone wzorem [8,9,10]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7686\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor3.jpg\" alt=\"\" width=\"130\" height=\"27\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pp \u2013 prawdopodobie\u0144stwo skorygowania b\u0142\u0119du przy powt\u00f3rnym wykonaniu operacji,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pw \u2013 prawdopodobie\u0144stwo zauwa\u017cenia przez operatora sygna\u0142u pochodz\u0105cego z urz\u0105dzenia kontroluj\u0105cego,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pk \u2013 prawdopodobie\u0144stwo wys\u0142ania sygna\u0142u przez urz\u0105dzenie kontroluj\u0105ce.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik aktualno\u015bci Pa wyra\u017ca si\u0119 prawdopodobie\u0144stwem wykonania zadania w czasie \u03c4 &lt; t [8,9,10,11]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7688\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor4.jpg\" alt=\"\" width=\"140\" height=\"37\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">f(\u03c4) \u2013 funkcja g\u0119sto\u015bci rozk\u0142adu czasowego wykonania zadania przez operatora.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik ten uwzgl\u0119dnia fakt, \u017ce poprawnie wykonane zadanie, ale wykonane w niew\u0142a\u015bciwym czasie, nie prowadzi do celu. Na wykonanie okre\u015blonych operacji przeznacza si\u0119 \u015bci\u015ble okre\u015blony czas, jego przekroczenie jest r\u00f3wnoznaczne z pope\u0142nieniem b\u0142\u0119du. Uwzgl\u0119dniaj\u0105c stan uk\u0142adu operator \u2013 system techniczny, warto\u015b\u0107 prawdopodobie\u0144stwa bezwzgl\u0119dnej pracy operatora Pop wynosi [8,9,10,11]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7690\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor5.jpg\" alt=\"\" width=\"130\" height=\"44\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pi \u2013 prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia i-tego stanu eksploatacyjnego systemu technicznego,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Piop \u2013 prawdopodobie\u0144stwo bezb\u0142\u0119dnej pracy operatora w i-tym stanie,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">n \u2013 liczba rozpatrywanych stan\u00f3w.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Okre\u015blaj\u0105c niezawodno\u015b\u0107 pracy operatora, mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 trzy stany sytuacyjne, w kt\u00f3rych przebiega praca operatora. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one wymaganiami odno\u015bnie mo\u017cliwo\u015bci przetwarzania informacji i podejmowania decyzji przez operatora [11,14,15]:<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">stan optymalny \u2013 operator przy poprawnej pracy systemu wykonuje czynno\u015bci nadzoru bie\u017c\u0105cych sygna\u0142\u00f3w oraz dokonuje rutynowych korekt parametr\u00f3w jego funkcjonowania. Procesy my\u015blowe operatora maj\u0105 charakter algorytmiczny, mo\u017cna je \u201enaby\u0107\u201d w wyniku proces\u00f3w szkoleniowych i praktyki eksploatacyjnej.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">stan minimalnych obci\u0105\u017ce\u0144 \u2013 wyst\u0119puje w procesie sterowania wysoce zautomatyzowanymi systemami z wykorzystaniem technik komputerowych.\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">stan maksymalnych obci\u0105\u017ce\u0144 \u2013 praca w tym trybie wymaga tw\u00f3rczego my\u015blenia, poczucia odpowiedzialno\u015bci za b\u0142\u0119dy i odroczenia reakcji.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Spe\u0142nienie wymaga\u0144 w tym stanie wymaga wysoko specjalistycznych szkole\u0144 i znajomo\u015bci scenariuszy sytuacji nadzwyczajnych. Ilo\u015bciowej oceny niezawodno\u015bci operatora mo\u017cna dokona\u0107 przez por\u00f3wnanie wska\u017anik\u00f3w w stanach ekstremalnym i optymalnym. Wska\u017anik niezawodno\u015bci K okre\u015bla formu\u0142a [8,9,10,11]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7692\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor6.jpg\" alt=\"\" width=\"117\" height=\"24\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Kmax \u2013 wska\u017anik niezawodno\u015bci operatora w stanie ekstremalnym,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ko \u2013 wska\u017anik niezawodno\u015bci operatora w stanie optymalnym.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wymienione wska\u017aniki wyznacza si\u0119 wed\u0142ug formu\u0142y (5) na podstawie bada\u0144 testowych. Obowi\u0105zuje o\u015bmiostopniowa skala oceny niezawodno\u015bci pracy operatora systemu, kt\u00f3ra zosta\u0142a przedstawiona w tab. 1.<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_c9zq518 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-3 tb_g61s519 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_rmhn795   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Metoda analizy niezawodno\u015bci operatora TESEO<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">W\u015br\u00f3d postaw aktywno\u015bci operatora SZZW mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 do\u015bwiadczenie wykonawcze oraz tre\u015bciowe, kt\u00f3re stanowi wiedza o otoczeniu technicznym i \u015brodowiskowym. To ostatnie jest wynikiem aktywno\u015bci poznawczej i ma charakter zmys\u0142owo-obrazowy b\u0105d\u017a nieobrazowy, a tak\u017ce my\u015blowy i abstrakcyjny. Nale\u017cy tutaj podkre\u015bli\u0107, \u017ce orientacja sytuacyjna jest koniecznym elementem dzia\u0142a\u0144 operatora. Osobn\u0105 kategori\u0105 poznawcz\u0105 s\u0105 czynno\u015bci kontrolne, kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z my\u015bleniem obrazowo-abstrakcyjnym. W ich wyniku operator powinien zda\u0107 sobie spraw\u0119 z zaistnia\u0142ej rzeczywisto\u015bci oraz ze zwi\u0105zk\u00f3w i zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi faktami [8,9,10,11,14]. Innym rodzajem aktywno\u015bci operatora SZZW s\u0105 czynno\u015bci zwi\u0105zane z funkcj\u0105 kierownicz\u0105. Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tutaj czynno\u015bci regulacyjne i tw\u00f3rcze. Pierwsze oznaczaj\u0105, \u017ce nale\u017cy d\u0105\u017cy\u0107 do perfekcji dzia\u0142ania, drugie stwarzaj\u0105 za\u015b mo\u017cliwo\u015b\u0107 wprowadzenia oryginalnych nowych koncepcji w ww. zakresie.<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-1 tb_6onx697 last\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_1kte95 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab2.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab2.jpg\" alt=\"Table 2. Ki indicators [11]\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Table 2. <br \/>Ki indicators [11]        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_w90c423 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_n10a425 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_dl0f362   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sytuacje awaryjne (zagro\u017cenia) s\u0105 wynikiem gwa\u0142townej zmiany, w wyniku kt\u00f3rej ma si\u0119 do czynienia z utrat\u0105 lub uszczerbkiem warto\u015bci technicznej maj\u0105cej znaczenie dla cz\u0142owieka. W kra\u0144cowym przypadku dla u\u017cytkownik\u00f3w SZZW mo\u017ce to by\u0107 utrata zdrowia b\u0105d\u017a \u017cycia w wyniku spo\u017cycia wody zanieczyszczonej [9].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Rola operatora SZZW pozostaje nadal daleka od zadowalaj\u0105cych rozwi\u0105za\u0144, szczeg\u00f3lnie w sytuacjach ekstremalnych \u2013 wyst\u0119powania zagro\u017ce\u0144 typu katastroficznego. Ryzyka zwi\u0105zanego z rol\u0105 operatora SZZW nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107, gdy\u017c ma ono charakter wieloprzyczynowy [4,7,14]. Mo\u017cna go jednak rozpozna\u0107, monitorowa\u0107 oraz podejmowa\u0107 odpowiednie decyzje w celu jego zmniejszenia do poziomu akceptowalnego. Jedn\u0105 z metod wywodz\u0105cych si\u0119 z analizy niezawodno\u015bci cz\u0142owieka HRA (Human Reliability Asses-sment) jest metoda TESEO (w\u0142os. Technica Stima Errori Operatori) Wska\u017anik pope\u0142nienia b\u0142\u0119du kognitywnego (poznawczego) wyznacza si\u0119 wed\u0142ug formu\u0142y [9,10,11]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7694\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor7.jpg\" alt=\"\" width=\"152\" height=\"27\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K1 \u2013 stopie\u0144 skomplikowania zadania,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K2 \u2013 przewidziany czas rutynowych i nie rutynowych dzia\u0142a\u0144 operatora,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K3 \u2013 przygotowanie i praktyka zawodowa operatora,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K4 \u2013 wska\u017anik obawy zwi\u0105zany z powag\u0105 sytuacji,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K5 \u2013 interfejs operator \u2013 system.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Metoda mo\u017ce by\u0107 stosowana w analizach por\u00f3wnawczych do oceny mo\u017cliwo\u015bci pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora systemu [8,9,10,11].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Warto\u015bci wska\u017anik\u00f3w Ki zosta\u0142y podane w tab. 2.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Mo\u017cliwe jest nast\u0119puj\u0105ce zalecane prawdopodobie\u0144stwo pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora [8,9,10,11]:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">dzia\u0142ania rutynowe wykonywane automatycznie: od 5\u22c510\u20135 do 5\u22c510\u20133,<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">dzia\u0142ania zwi\u0105zane z procedurami ich wykonywania: od 5\u22c510\u20134 do 5\u22c510\u20132,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">dzia\u0142ania, kt\u00f3rych podstaw\u0105 jest wiedza: od 5\u22c510\u20133 do 5\u22c510\u20131.<\/li>\n<\/ul>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_gvjm742 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_dapn743 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_j6aq552   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Metoda przewidywania b\u0142\u0119du operatora THERP<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Metoda THERP (ang. Technique for Human Error Rate Prediction) polega na szacowaniu prawdopodobie\u0144stwa pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora PBO. Prawdopodobie\u0144stwo jest wyznaczane na podstawie drzewa zdarze\u0144 niezawodno\u015bci operatora. Odbywa si\u0119 to na zasadach analizy drzewa zdarze\u0144 stosowanych przy analizie ryzyka Metoda ta pozwala r\u00f3wnie\u017c analizowa\u0107 wp\u0142yw b\u0142\u0119du operatora na miary ryzyka zwi\u0105zanego z funkcjonowaniem SZZW. W metodzie THERP wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 pi\u0119\u0107 etap\u00f3w zwi\u0105zanych z niezawodno\u015bci\u0105 operatora [8,9,10,11]:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">okre\u015blenie potencjalnych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych w SZZW,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">analiza procedur do wykonania przez operatora i mo\u017cliwych b\u0142\u0119d\u00f3w,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie prawdopodobie\u0144stwa b\u0142\u0119du operatora,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">ocena wp\u0142ywu b\u0142\u0119du operatora na niezawodno\u015b\u0107 SZZW,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">propozycje modyfikacji sprzyjaj\u0105ce ograniczeniu mo\u017cliwo\u015bci pope\u0142nienia b\u0142\u0119du.<\/li>\n<\/ul>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_1uwi195 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-3 tb_kf1g196 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_lg3u998   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Przyk\u0142ad <\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Nale\u017cy wyznaczy\u0107 prawdopodobie\u0144stwo pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora dla nast\u0119puj\u0105cej sytuacji awaryjnej. Stacja os\u0142onowo- ostrzegawcza powy\u017cej uj\u0119cia wody powierzchniowej wykry\u0142a zanieczyszczenie chemiczne, kt\u00f3rego konwencjonalny proces uzdatniania wody nie jest w stanie usun\u0105\u0107. Operator musi dokona\u0107 korekt w technologii uzdatniania wody. Dopuszczalny czas diagnozowania zdarzenia nadzwyczajnego i wykonania stosownych dzia\u0142a\u0144 ts wynosi 30 min (czas dop\u0142ywu fali zanieczyszczenia od stacji os\u0142onowo-ostrzegawczej do przekroju uj\u0119cia). Oceniono, \u017ce faktyczny czas na dzia\u0142anie operatora wynosi Td = 20 min [8,9,11].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dopuszczalny czas diagnozowania sytuacji nadzwyczajnej wynosi:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7700\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor0.jpg\" alt=\"\" width=\"138\" height=\"28\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Po oszacowaniu Ta przyst\u0119puje si\u0119 do wyznaczenia prawdopodobie\u0144stwa b\u0142\u0119du operatora (PBO). Wykorzystuje si\u0119 do tego wykresy przedstawiaj\u0105ce PBO w funkcji dost\u0119pnego czasu zwi\u0105zanego z sytuacj\u0105 nadzwyczajn\u0105 Ta i Td. Przyk\u0142ad takiego wykresu przedstawiono na rys. 1.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Na rysunku 2 przedstawiono drzewo zdarze\u0144 analizy pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora [8,9,11].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Z wykresu na rys. 2 odczytano: PBO dla Ta (10 min) = 0,1, PBO dla Td (20 min) = 0,003.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Dla drzewa zdarze\u0144 (rys. 2) mo\u017cna obliczy\u0107 prawdopodobie\u0144stwo niepowodzenia P(N) i sukcesu P(S) w post\u0119powaniu operatora:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7702\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor01.jpg\" alt=\"\" width=\"148\" height=\"43\" \/><\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-1 tb_tula669 last\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_yf4v10 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys1.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys1.jpg\" alt=\"Fig. 1. Dependence PBO = f (T) \u2013 based on [8,9,11]\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Fig. 1. <br \/>Dependence PBO = f (T) \u2013 based on [8,9,11]        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image --><!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_f6ix170 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys2.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys2.jpg\" alt=\"Fig. 2. The event tree analysis\nof the error committed by the\noperator [8,9,11]\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Fig. 2. <br \/>The event tree analysis\nof the error committed by the\noperator [8,9,11]        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_b86j169 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-3 tb_y9do170 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_y327761   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Metoda szacowania i redukcji b\u0142\u0119du operatora HEART<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Metoda HEART (ang. Human Error Assessment and Reduction Technique) analizuje niezawodno\u015b\u0107 operatora na tle czynnik\u00f3w ergonomicznych i \u015brodowiskowych, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 negatywnie na wykonanie zadania [7,8,9,11]. W tabeli 3. zestawiono typy zada\u0144 i odpowiadaj\u0105ce im wska\u017aniki zawodno\u015bci operatora.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Metoda wprowadza czynniki wp\u0142ywaj\u0105ce niekorzystnie na dzia\u0142anie operatora oraz wsp\u00f3\u0142czynniki koryguj\u0105ce warto\u015bci prawdopodobie\u0144stwa nominalnego. W tabeli 4 zestawiono czynniki i wsp\u00f3\u0142czynniki koryguj\u0105ce [8,9,11].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Metoda ma charakter ekspercki i ka\u017cdemu czynnikowi przypisywana jest przez eksperta wzgl\u0119dna wa\u017cno\u015b\u0107, poprzez przyjmowanie warto\u015bci wsp\u00f3\u0142czynnik\u00f3w z zakresu od 0 do 1<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-1 tb_hpp7795 last\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_33lt101 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab3.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab3.jpg\" alt=\"Table 3. Types of operator failure tasks [9,11]\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Table 3. <br \/>Types of operator failure tasks [9,11]        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_i79p152 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-3 tb_jk9t153 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_23k1253   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Przyk\u0142ad <\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Oszacowa\u0107 prawdopodobie\u0144stwo b\u0142\u0119du zwi\u0105zanego z wprowadzeniem alternatywnej technologii uzdatniania wody z powodu nadzwyczajnego zdarzenia polegaj\u0105cego na zanieczyszczeniu, kt\u00f3re wyst\u0105pi\u0142o w \u017ar\u00f3dle (w rzece, w przekroju uj\u0119cia) [7,8,9,11]. Wprowadzenie alternatywnej technologii powinno odbywa\u0107 si\u0119 wed\u0142ug wcze\u015bniej opracowanych procedur. Niedo\u015bwiadczony operator stosuje niew\u0142a\u015bciwe zmiany w technologii uzdatniania wody, przez co nie\u015bwiadomie nara\u017ca u\u017cytkownik\u00f3w wodoci\u0105gu na du\u017ce ryzyko zwi\u0105zane ze z\u0142\u0105 jako\u015bci\u0105 wody.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Z tabeli 3 wybiera si\u0119 nominaln\u0105 zawodno\u015b\u0107 operatora odpowiadaj\u0105c\u0105 danemu typowi zadania. Wybrano typ VI, kt\u00f3remu odpowiada wska\u017anik zawodno\u015bci identyfikowany z prawdopodobie\u0144stwem pope\u0142nienia b\u0142\u0119du r\u00f3wny 0,003. Nast\u0119pnie nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 czynniki wp\u0142ywaj\u0105ce na pope\u0142nienie b\u0142\u0119du, kt\u00f3rym przyporz\u0105dkowane s\u0105 odpowiednie wsp\u00f3\u0142czynniki koryguj\u0105ce (wed\u0142ug tab. 4). Dla ka\u017cdego czynnika trzeba okre\u015bli\u0107 wsp\u00f3\u0142czynnik wzgl\u0119dnej wa\u017cno\u015bci wed\u0142ug wiedzy eksperta. Szczeg\u00f3\u0142owy tok oblicze\u0144 przedstawiono w tab. 5 [8,9,11]. Prawdopodobie\u0144stwo pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora wylicza si\u0119 ze wzoru [8,9,11]:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7710\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor8.jpg\" alt=\"\" width=\"138\" height=\"42\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ui \u2013 wska\u017anik zawodno\u015bci operatora wed\u0142ug tab. 3,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Wi \u2013 wsp\u00f3\u0142czynnik wp\u0142ywu obliczany jak w tab. 4,<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-7712\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor02.jpg\" alt=\"\" width=\"168\" height=\"29\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Warto\u015bci wsp\u00f3\u0142czynnik\u00f3w wp\u0142ywu mog\u0105 pos\u0142u\u017cy\u0107 do wyznaczania wzgl\u0119dnego wp\u0142ywu poszczeg\u00f3lnych czynnik\u00f3w na zawodno\u015b\u0107 operatora, i tak: l<\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">niedo\u015bwiadczenie operatora (2,0\/11,5) \u22c5 100 = 17,4%,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">dwuznaczno\u015b\u0107 w procedurach dzia\u0142ania (4,2\/11,5) \u22c5 100 = 36,5%,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">z\u0142a percepcja ryzyka (3,7\/11,5) \u22c5 100 = 32,2%,\u00a0<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">warunki nadzwyczajne (1,6\/11,5) 100 = 13,9%.<\/li>\n<\/ul>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-1 tb_bb4w990 last\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_kllv465 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab4.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab4.jpg\" alt=\"Table 4. List of correction coefficients [11]\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Table 4.<br \/> List of correction coefficients [11]        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image --><!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_ohtj397 image-top   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab5.jpg\">\n                   <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab5.jpg\" alt=\"Table 5. Determination of PBO (auxiliary calculations)\">        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Table 5. <br \/>Determination of PBO (auxiliary calculations)        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_eccl390 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_34dg392 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_t4v9554   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Podsumowanie <\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Statystyka awarii w SZZW jak i innych systemach komunalnych dobitnie dowodzi o konieczno\u015bci uwzgl\u0119dniania roli operatora w modelach niezawodno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Do najwa\u017cniejszych danych do ustalenia priorytet\u00f3w w zakresie niezawodno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa funkcjonowania SZZW nale\u017c\u0105 informacje o zagro\u017ceniach i zwi\u0105zane z nimi ryzyko.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Aby zminimalizowa\u0107 negatywne skutki nale\u017cy przewidywa\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyst\u0105pienia w\/w zdarze\u0144 i ustali\u0107 stosowne scenariusze post\u0119powania. Ryzyka zwi\u0105zanego z eksploatacj\u0105 SZZW nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107, gdy\u017c ma ono charakter wieloprzyczynowy. Mo\u017cna go jednak zmniejsza\u0107 do poziomu akceptowalnego. Strategiczn\u0105 spraw\u0105 tym wzgl\u0119dzie wydaje si\u0119 by\u0107 monitoring i audyt SZZW. Operator SZZW pe\u0142ni kluczow\u0105 rol\u0119 w prawid\u0142owej eksploatacji systemu zar\u00f3wno w sytuacjach normalnej, codziennej pracy, jak r\u00f3wnie\u017c w sytuacjach kryzysowych. Podejmowanie decyzji przez operatora szczeg\u00f3lnie w sytuacjach stresogennych jest kluczowym elementem dla zapewnienia bezpiecze\u0144stwa konsument\u00f3w wody.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Analiza czynnika ludzkiego w aspekcie funkcjonowania operatora powinna by\u0107 sta\u0142ym elementem strategii zarz\u0105dzania bezpiecze\u0144stwem i niezawodno\u015bci\u0105 systemu.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Plany Bezpiecze\u0144stwa Wodnego rekomendowane przez WHO oraz nowe wytyczne zawarte w projekcie rewizji Dyrektywy Wodnej powinny by\u0107 uzupe\u0142nione o analiz\u0119 niezawodno\u015bci funkcjonowania operatora SZZW.<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_rd8i642 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_1 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col-full tb_r9dm643 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_lkbw223   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p style=\"text-align: justify;\">L I T E R AT U R A<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[1] Bertalanffy L.; Og\u00f3lna teoria system\u00f3w. Podstawy, rozw\u00f3j, zastosowanie. PAN, Warszawa, 1984<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0[2] Czarniawska B.; Podejmowanie decyzji. Wydawnictwo UW. Warszawa, 1980.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[3] Franus E.; Wielkie funkcje technicznego intelektu. Struktura uzdolnie\u0144 technicznych. Wydawnictwo UJ Krak\u00f3w, 2000.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[4] Iwanejko R., Lubowiecka T.; Ryzyko w podejmowaniu decyzji w systemach zaopatrzenia w wod\u0119. Materia\u0142y konferencyjne \u201eZaopatrzenie w wod\u0119 i jako\u015b\u0107 w\u00f3d\u201d Wydawnictwo PZITS O\/Pozna\u0144. Gda\u0144sk \u2013 Pozna\u0144, Woda 2002.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[5] Laska A., Pi\u0119towska \u2013 Laska R., Wieczorek S.; Ergonomia w kszta\u0142towaniu warunk\u00f3w pracy. Wydawnictwo ERWICO s.c. Rzesz\u00f3w, 2000.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[6] Moore P.G.: Ryzyko w podejmowaniu decyzji. Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, 1975.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[7] Rak J.: Podstawy bezpiecze\u0144stwa system\u00f3w zaopatrzenia w wod\u0119. PAN, Komitet In\u017cynierii \u015arodowiska, t. 28, Lublin 2005.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[8] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Metody analizy i oceny ryzyka w systemie zaopatrzenia w wod\u0119. Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej. Rzesz\u00f3w 2005.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[9] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Ryzyko w eksploatacji system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119. Wydawnictwo Seidel-Przywecki Sp. z o.o. Rzesz\u00f3w 2013.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[10] Ratajczak Z., Niezawodno\u015b\u0107 cz\u0142owieka w pracy. PWN, Warszawa, 1984.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[11] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Rak J.: Niezawodno\u015b\u0107 operatora systemu wodoci\u0105gowego Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej Zeszyty Naukowe Politechniki Rzeszowskiej, Seria: Budownictwo i In\u017cynieria \u015arodowiska, T.1\/2010, Z.57, S.169-177, 2010.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[12] Wieczorek S.; Cz\u0142owiek jako uk\u0142ad samosterowalny. Materia\u0142y pomocnicze dla student\u00f3w. WSTiZ, Rzesz\u00f3w, 2002.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[13] Wieczorek S.; Przydatno\u015b\u0107 ergonomicznych zasad metodologicznych do badania ryzyka wypadkowego w pracy. Materia\u0142y pomocnicze dla student\u00f3w WSIiZ, Rzesz\u00f3w, 2002.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[14] Wieczysty A., Lubowiecka T., Iwanejko R.: Cz\u0142owiek \u2013 dyspozytor systemu jako element wp\u0142ywaj\u0105cy na jego bezpiecze\u0144stwo. Bezpiecze\u0144stwo i niezawodno\u015b\u0107 dzia\u0142ania system\u00f3w gazowych, wodoci\u0105gowych, kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. Konferencja Naukowo-Techniczna, PZiTS O\/Krak\u00f3w, Zakopane 1997.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[15] Wieczysty A., Lubowiecka T., Iwanejko R.; Niezawodno\u015b\u0107 cz\u0142owieka w biotechnicznym systemie zaopatrzenia w wod\u0119. Materia\u0142y konferencyjne \u201eZaopatrzenie w wod\u0119 miast i wsi\u201d PZITS O\/Pozna\u0144, Pozna\u0144, 1998.<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n        <\/div>\n<!--\/themify_builder_content-->","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>The safety and reliability of collective water supply systems (SZZW) is now a key element in managing the operation of<br \/>\nthese systems. A key role in this aspect is performed by the operator of the SZZW. Thus, the analysis of the reliability and<br \/>\nsafety of the human factor is essential for the correct and comprehensive analysis of the entire SZZW. The work presents<br \/>\nthe methods of analysis and assessment of the reliability of the SZZW operator along with application examples.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":[],"tags":[1033,1038,1034,467,1036,1037],"tematyka":[387],"class_list":["post-7719","artykul","type-artykul","status-publish","hentry","tag-czynnik-ludzki-en","tag-human-factor","tag-niezawodnosc-en","tag-reliability-en","tag-safety","tag-water-supply-systems","tematyka-water-supply-and-sewage-system","has-post-title","has-post-date","has-post-category","has-post-tag","has-post-comment","has-post-author",""],"ptb_metabox":{"ptb_artykul_text_1":["JANUSZ R. RAK","BARBARA TCH\u00d3RZEWSKA-CIE\u015aLAK"],"ptb_artykul_numer_miesi_cznika":"2\/2019 Instal p. 44-48","ptb_artykul_info_autor":"prof. zw. dr hab. in\u017c. Janusz R. Rak, dr hab.in\u017c. Barbara Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak (cbarbara@prz.edu.p), prof. PRz. \u2013 Politechnika Rzeszowska"},"ptb_taxonomy":{"post_tag":[{"term_id":1033,"name":"czynnik ludzki","slug":"czynnik-ludzki-en","term_group":0,"term_taxonomy_id":1033,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":1038,"name":"human factor","slug":"human-factor","term_group":0,"term_taxonomy_id":1038,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":1034,"name":"niezawodno\u015b\u0107","slug":"niezawodnosc-en","term_group":0,"term_taxonomy_id":1034,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":2,"filter":"raw"},{"term_id":467,"name":"reliability","slug":"reliability-en","term_group":0,"term_taxonomy_id":467,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":1036,"name":"safety","slug":"safety","term_group":0,"term_taxonomy_id":1036,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":5,"filter":"raw"},{"term_id":1037,"name":"water supply systems","slug":"water-supply-systems","term_group":0,"term_taxonomy_id":1037,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":10,"filter":"raw"}],"tematyka":[{"term_id":387,"name":"Water supply and sewage system","slug":"water-supply-and-sewage-system","term_group":0,"term_taxonomy_id":387,"taxonomy":"tematyka","description":"","parent":0,"count":206,"filter":"raw"}]},"ptb_featured_image":null,"builder_content":"<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Wst\u0119p<\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">System zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119 (SZZW) to skomplikowany system biotechniczny [1], w kt\u00f3rym cz\u0142owiek wyst\u0119puje w dwojakiej roli. Z jednej strony jest operatorem na r\u00f3\u017cnych szczeblach eksploatacji tego systemu (podsystem\u00f3w, uk\u0142ad\u00f3w obiekt\u00f3w i element\u00f3w). Z drugiej strony wyst\u0119puje w roli konsumenta wody do spo\u017cycia. W tym drugim przypadku mo\u017ce by\u0107 poszkodowany w wyniku r\u00f3\u017cnych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych, np. spo\u017cycie wody o nieodpowiedniej jako\u015bci, braku wody, nadzwyczajnych zdarze\u0144 typu katastroficznego (katastrofy, powa\u017cne awarie, dzia\u0142ania wojenne, akty terrorystyczne, zadzia\u0142ania psychopaty lub naturalne przypadki losowe np. pow\u00f3d\u017a czy susza) [7,8,9,11,14,15].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Analiza niezawodno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa SZZW powinna obejmowa\u0107 aspekt jako\u015bciowy, jak r\u00f3wnie\u017c ilo\u015bciowy. Kompleksowa ocena systemu w tym wzgl\u0119dzie powinna zawiera\u0107 analiz\u0119 techniczno \u2013 ekonomiczno \u2013 niezawodno\u015bciow\u0105 z uwzgl\u0119dnieniem czynnika ludzkiego. Ten aspekt dotyczy zar\u00f3wno niezawodno\u015bci funkcjonowania operatora systemu w r\u00f3\u017cnych warunkach jego eksploatacji, jak r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015bci atak\u00f3w hackerskich, wandalizmu czy terroryzmu.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Operatorowi SZZW przypisane jest podejmowanie czynno\u015bci decyzyjnych. Podejmowanie decyzji mo\u017ce zachodzi\u0107 w nast\u0119puj\u0105cych sytuacjach [2,6,9,11]: l<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">sytuacje losowe (wyst\u0119puje w nich element niepewno\u015bci i ryzyko co do wyniku decyzji),\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">sytuacje zdeterminowane (decyzja podejmowana jest w warunkach pewno\u015bci wyniku).<\/li> <\/ul> <p style=\"text-align: justify;\">Wymiar niepewno\u015bci zwi\u0105zany jest z okre\u015blonym prawdopodobie\u0144stwem wyst\u0105pienia danego zdarzenia decyzyjnego. Wymiar dynamiki zwi\u0105zany jest ze zmienno\u015bci\u0105 sytuacji w czasie. Im szybciej sytuacja ulega przeobra\u017ceniom w czasie tym wi\u0119ksza jest jej dynamika. Wymiar z\u0142o\u017cono\u015bci okre\u015blony jest przez liczb\u0119 zmiennych czynnik\u00f3w, kt\u00f3re trzeba wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 przy podejmowaniu decyzji [2,4,6].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Przedmiotem ergonomii jest mi\u0119dzy innymi badanie relacji pomi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a technik\u0105 celem doskonalenia i przystosowania techniki do w\u0142a\u015bciwo\u015bci cz\u0142owieka [5,13].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Ergonomia bada w\/w wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie na podstawie analizy awarii zaistnia\u0142ych (a posteriori), ale tak\u017ce rozpatruje przypadki awarii z wyprzedzeniem (a priori) poprzez mo\u017cliwe przebiegi wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania i ich skutki. W tym wzgl\u0119dzie mo\u017cemy pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cnymi metodami badawczymi \u2013 od bezpo\u015bredniej obserwacji po symulacj\u0119 komputerow\u0105 [11,12,13]. Celem pracy jest przybli\u017cenie poj\u0119\u0107 zwi\u0105zanych z funkcjonowaniem operatora SZZW. Kwerenda literatury specjalistycznej pozwoli\u0142a uporz\u0105dkowa\u0107 terminologie i zaprezentowa\u0107 metody analizy i oceny funkcjonowania operatora system\u00f3w wodoci\u0105gowych.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Wska\u017aniki niezawodno\u015bci pracy operatora<\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Definicja niezawodno\u015bci pracy operatora przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: jest to zdolno\u015b\u0107 do wykonywania powierzonych zada\u0144 z minimalnym ryzykiem pope\u0142nienia b\u0142\u0119du w okre\u015blonych warunkach, w okre\u015blonym przedziale czasowym lub w dowolnej chwili czasu [8,9,10,14].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Pomiar niezawodno\u015bci operatora w pracy z regu\u0142y opiera si\u0119 na danych eksploatacyjnych pochodz\u0105cych z obserwacji zapis\u00f3w wszelkiego rodzaju b\u0142\u0119d\u00f3w, potkni\u0119\u0107, uchybie\u0144 proceduralnych i usterek w podejmowanych decyzjach. Bardziej pog\u0142\u0119bionej analizy mo\u017cna dokona\u0107, modeluj\u0105c i symuluj\u0105c sytuacje nadzwyczajne oraz polecaj\u0105c wykonanie przez operatora najbardziej zagro\u017conych b\u0142\u0119dami czynno\u015bci. Istnieje te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 bada\u0144 niezawodno\u015bci operatora z wykorzystaniem test\u00f3w kompetencyjno\u015bci [11].<\/p> <p>\u00a0<\/p>\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab1.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab1.jpg\" alt=\"Table 1. The scale of operator reliability evaluation [8,9,10]\"> <\/a> Table 1. <br \/>The scale of operator reliability evaluation [8,9,10]\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik gotowo\u015bci w\u0142\u0105czenia si\u0119 operatora do dzia\u0142ania w dowolnej chwili czasu mo\u017cna wyznaczy\u0107 [8,9,10,11]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor1.jpg\" alt=\"\" width=\"141\" height=\"35\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">T \u2013 ca\u0142kowity czas pracy operatora,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">To \u2013 czas wy\u0142\u0105czenia si\u0119 operatora z pracy; wy\u0142\u0105czenie si\u0119 fizyczne \u2013 nieobecno\u015b\u0107, pozorne \u2013 odwr\u00f3cenie uwagi, za\u015bni\u0119cie.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik bezb\u0142\u0119dno\u015bci PB jest to prawdopodobie\u0144stwo bezb\u0142\u0119dnej pracy operatora, kt\u00f3re mo\u017cna wyznaczy\u0107 dla danej operacji lub ich sekwencji [9,11]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor2.jpg\" alt=\"\" width=\"120\" height=\"32\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">m \u2013 og\u00f3lna liczba wykonanych operacji lub ich sekwencji,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">n \u2013 liczba pope\u0142nionych b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik samokontroli i mo\u017cliwo\u015bci dokonywania poprawek przez operatora Ps jest to prawdopodobie\u0144stwo wyra\u017cone wzorem [8,9,10]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor3.jpg\" alt=\"\" width=\"130\" height=\"27\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Pp \u2013 prawdopodobie\u0144stwo skorygowania b\u0142\u0119du przy powt\u00f3rnym wykonaniu operacji,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Pw \u2013 prawdopodobie\u0144stwo zauwa\u017cenia przez operatora sygna\u0142u pochodz\u0105cego z urz\u0105dzenia kontroluj\u0105cego,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Pk \u2013 prawdopodobie\u0144stwo wys\u0142ania sygna\u0142u przez urz\u0105dzenie kontroluj\u0105ce.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik aktualno\u015bci Pa wyra\u017ca si\u0119 prawdopodobie\u0144stwem wykonania zadania w czasie \u03c4 &lt; t [8,9,10,11]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor4.jpg\" alt=\"\" width=\"140\" height=\"37\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">f(\u03c4) \u2013 funkcja g\u0119sto\u015bci rozk\u0142adu czasowego wykonania zadania przez operatora.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Wska\u017anik ten uwzgl\u0119dnia fakt, \u017ce poprawnie wykonane zadanie, ale wykonane w niew\u0142a\u015bciwym czasie, nie prowadzi do celu. Na wykonanie okre\u015blonych operacji przeznacza si\u0119 \u015bci\u015ble okre\u015blony czas, jego przekroczenie jest r\u00f3wnoznaczne z pope\u0142nieniem b\u0142\u0119du. Uwzgl\u0119dniaj\u0105c stan uk\u0142adu operator \u2013 system techniczny, warto\u015b\u0107 prawdopodobie\u0144stwa bezwzgl\u0119dnej pracy operatora Pop wynosi [8,9,10,11]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor5.jpg\" alt=\"\" width=\"130\" height=\"44\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Pi \u2013 prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia i-tego stanu eksploatacyjnego systemu technicznego,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Piop \u2013 prawdopodobie\u0144stwo bezb\u0142\u0119dnej pracy operatora w i-tym stanie,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">n \u2013 liczba rozpatrywanych stan\u00f3w.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Okre\u015blaj\u0105c niezawodno\u015b\u0107 pracy operatora, mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 trzy stany sytuacyjne, w kt\u00f3rych przebiega praca operatora. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one wymaganiami odno\u015bnie mo\u017cliwo\u015bci przetwarzania informacji i podejmowania decyzji przez operatora [11,14,15]:<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">stan optymalny \u2013 operator przy poprawnej pracy systemu wykonuje czynno\u015bci nadzoru bie\u017c\u0105cych sygna\u0142\u00f3w oraz dokonuje rutynowych korekt parametr\u00f3w jego funkcjonowania. Procesy my\u015blowe operatora maj\u0105 charakter algorytmiczny, mo\u017cna je \u201enaby\u0107\u201d w wyniku proces\u00f3w szkoleniowych i praktyki eksploatacyjnej.<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">stan minimalnych obci\u0105\u017ce\u0144 \u2013 wyst\u0119puje w procesie sterowania wysoce zautomatyzowanymi systemami z wykorzystaniem technik komputerowych.\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">stan maksymalnych obci\u0105\u017ce\u0144 \u2013 praca w tym trybie wymaga tw\u00f3rczego my\u015blenia, poczucia odpowiedzialno\u015bci za b\u0142\u0119dy i odroczenia reakcji.<\/li> <\/ul> <p>Spe\u0142nienie wymaga\u0144 w tym stanie wymaga wysoko specjalistycznych szkole\u0144 i znajomo\u015bci scenariuszy sytuacji nadzwyczajnych. Ilo\u015bciowej oceny niezawodno\u015bci operatora mo\u017cna dokona\u0107 przez por\u00f3wnanie wska\u017anik\u00f3w w stanach ekstremalnym i optymalnym. Wska\u017anik niezawodno\u015bci K okre\u015bla formu\u0142a [8,9,10,11]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor6.jpg\" alt=\"\" width=\"117\" height=\"24\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Kmax \u2013 wska\u017anik niezawodno\u015bci operatora w stanie ekstremalnym,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Ko \u2013 wska\u017anik niezawodno\u015bci operatora w stanie optymalnym.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Wymienione wska\u017aniki wyznacza si\u0119 wed\u0142ug formu\u0142y (5) na podstawie bada\u0144 testowych. Obowi\u0105zuje o\u015bmiostopniowa skala oceny niezawodno\u015bci pracy operatora systemu, kt\u00f3ra zosta\u0142a przedstawiona w tab. 1.<\/p> <p>\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p> <p style=\"text-align: justify;\"><strong>Metoda analizy niezawodno\u015bci operatora TESEO<\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">W\u015br\u00f3d postaw aktywno\u015bci operatora SZZW mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 do\u015bwiadczenie wykonawcze oraz tre\u015bciowe, kt\u00f3re stanowi wiedza o otoczeniu technicznym i \u015brodowiskowym. To ostatnie jest wynikiem aktywno\u015bci poznawczej i ma charakter zmys\u0142owo-obrazowy b\u0105d\u017a nieobrazowy, a tak\u017ce my\u015blowy i abstrakcyjny. Nale\u017cy tutaj podkre\u015bli\u0107, \u017ce orientacja sytuacyjna jest koniecznym elementem dzia\u0142a\u0144 operatora. Osobn\u0105 kategori\u0105 poznawcz\u0105 s\u0105 czynno\u015bci kontrolne, kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z my\u015bleniem obrazowo-abstrakcyjnym. W ich wyniku operator powinien zda\u0107 sobie spraw\u0119 z zaistnia\u0142ej rzeczywisto\u015bci oraz ze zwi\u0105zk\u00f3w i zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi faktami [8,9,10,11,14]. Innym rodzajem aktywno\u015bci operatora SZZW s\u0105 czynno\u015bci zwi\u0105zane z funkcj\u0105 kierownicz\u0105. Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tutaj czynno\u015bci regulacyjne i tw\u00f3rcze. Pierwsze oznaczaj\u0105, \u017ce nale\u017cy d\u0105\u017cy\u0107 do perfekcji dzia\u0142ania, drugie stwarzaj\u0105 za\u015b mo\u017cliwo\u015b\u0107 wprowadzenia oryginalnych nowych koncepcji w ww. zakresie.<\/p> <p>\u00a0<\/p>\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab2.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab2.jpg\" alt=\"Table 2. Ki indicators [11]\"> <\/a> Table 2. <br \/>Ki indicators [11]\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Sytuacje awaryjne (zagro\u017cenia) s\u0105 wynikiem gwa\u0142townej zmiany, w wyniku kt\u00f3rej ma si\u0119 do czynienia z utrat\u0105 lub uszczerbkiem warto\u015bci technicznej maj\u0105cej znaczenie dla cz\u0142owieka. W kra\u0144cowym przypadku dla u\u017cytkownik\u00f3w SZZW mo\u017ce to by\u0107 utrata zdrowia b\u0105d\u017a \u017cycia w wyniku spo\u017cycia wody zanieczyszczonej [9].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Rola operatora SZZW pozostaje nadal daleka od zadowalaj\u0105cych rozwi\u0105za\u0144, szczeg\u00f3lnie w sytuacjach ekstremalnych \u2013 wyst\u0119powania zagro\u017ce\u0144 typu katastroficznego. Ryzyka zwi\u0105zanego z rol\u0105 operatora SZZW nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107, gdy\u017c ma ono charakter wieloprzyczynowy [4,7,14]. Mo\u017cna go jednak rozpozna\u0107, monitorowa\u0107 oraz podejmowa\u0107 odpowiednie decyzje w celu jego zmniejszenia do poziomu akceptowalnego. Jedn\u0105 z metod wywodz\u0105cych si\u0119 z analizy niezawodno\u015bci cz\u0142owieka HRA (Human Reliability Asses-sment) jest metoda TESEO (w\u0142os. Technica Stima Errori Operatori) Wska\u017anik pope\u0142nienia b\u0142\u0119du kognitywnego (poznawczego) wyznacza si\u0119 wed\u0142ug formu\u0142y [9,10,11]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor7.jpg\" alt=\"\" width=\"152\" height=\"27\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">K1 \u2013 stopie\u0144 skomplikowania zadania,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">K2 \u2013 przewidziany czas rutynowych i nie rutynowych dzia\u0142a\u0144 operatora,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">K3 \u2013 przygotowanie i praktyka zawodowa operatora,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">K4 \u2013 wska\u017anik obawy zwi\u0105zany z powag\u0105 sytuacji,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">K5 \u2013 interfejs operator \u2013 system.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Metoda mo\u017ce by\u0107 stosowana w analizach por\u00f3wnawczych do oceny mo\u017cliwo\u015bci pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora systemu [8,9,10,11].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Warto\u015bci wska\u017anik\u00f3w Ki zosta\u0142y podane w tab. 2.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Mo\u017cliwe jest nast\u0119puj\u0105ce zalecane prawdopodobie\u0144stwo pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora [8,9,10,11]:\u00a0<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">dzia\u0142ania rutynowe wykonywane automatycznie: od 5\u22c510\u20135 do 5\u22c510\u20133,<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">dzia\u0142ania zwi\u0105zane z procedurami ich wykonywania: od 5\u22c510\u20134 do 5\u22c510\u20132,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">dzia\u0142ania, kt\u00f3rych podstaw\u0105 jest wiedza: od 5\u22c510\u20133 do 5\u22c510\u20131.<\/li> <\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Metoda przewidywania b\u0142\u0119du operatora THERP<\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Metoda THERP (ang. Technique for Human Error Rate Prediction) polega na szacowaniu prawdopodobie\u0144stwa pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora PBO. Prawdopodobie\u0144stwo jest wyznaczane na podstawie drzewa zdarze\u0144 niezawodno\u015bci operatora. Odbywa si\u0119 to na zasadach analizy drzewa zdarze\u0144 stosowanych przy analizie ryzyka Metoda ta pozwala r\u00f3wnie\u017c analizowa\u0107 wp\u0142yw b\u0142\u0119du operatora na miary ryzyka zwi\u0105zanego z funkcjonowaniem SZZW. W metodzie THERP wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 pi\u0119\u0107 etap\u00f3w zwi\u0105zanych z niezawodno\u015bci\u0105 operatora [8,9,10,11]:\u00a0<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">okre\u015blenie potencjalnych zdarze\u0144 niepo\u017c\u0105danych w SZZW,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">analiza procedur do wykonania przez operatora i mo\u017cliwych b\u0142\u0119d\u00f3w,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">oszacowanie prawdopodobie\u0144stwa b\u0142\u0119du operatora,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">ocena wp\u0142ywu b\u0142\u0119du operatora na niezawodno\u015b\u0107 SZZW,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">propozycje modyfikacji sprzyjaj\u0105ce ograniczeniu mo\u017cliwo\u015bci pope\u0142nienia b\u0142\u0119du.<\/li> <\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Przyk\u0142ad <\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Nale\u017cy wyznaczy\u0107 prawdopodobie\u0144stwo pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora dla nast\u0119puj\u0105cej sytuacji awaryjnej. Stacja os\u0142onowo- ostrzegawcza powy\u017cej uj\u0119cia wody powierzchniowej wykry\u0142a zanieczyszczenie chemiczne, kt\u00f3rego konwencjonalny proces uzdatniania wody nie jest w stanie usun\u0105\u0107. Operator musi dokona\u0107 korekt w technologii uzdatniania wody. Dopuszczalny czas diagnozowania zdarzenia nadzwyczajnego i wykonania stosownych dzia\u0142a\u0144 ts wynosi 30 min (czas dop\u0142ywu fali zanieczyszczenia od stacji os\u0142onowo-ostrzegawczej do przekroju uj\u0119cia). Oceniono, \u017ce faktyczny czas na dzia\u0142anie operatora wynosi Td = 20 min [8,9,11].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Dopuszczalny czas diagnozowania sytuacji nadzwyczajnej wynosi:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor0.jpg\" alt=\"\" width=\"138\" height=\"28\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Po oszacowaniu Ta przyst\u0119puje si\u0119 do wyznaczenia prawdopodobie\u0144stwa b\u0142\u0119du operatora (PBO). Wykorzystuje si\u0119 do tego wykresy przedstawiaj\u0105ce PBO w funkcji dost\u0119pnego czasu zwi\u0105zanego z sytuacj\u0105 nadzwyczajn\u0105 Ta i Td. Przyk\u0142ad takiego wykresu przedstawiono na rys. 1.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Na rysunku 2 przedstawiono drzewo zdarze\u0144 analizy pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora [8,9,11].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Z wykresu na rys. 2 odczytano: PBO dla Ta (10 min) = 0,1, PBO dla Td (20 min) = 0,003.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Dla drzewa zdarze\u0144 (rys. 2) mo\u017cna obliczy\u0107 prawdopodobie\u0144stwo niepowodzenia P(N) i sukcesu P(S) w post\u0119powaniu operatora:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor01.jpg\" alt=\"\" width=\"148\" height=\"43\" \/><\/p>\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys1.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys1.jpg\" alt=\"Fig. 1. Dependence PBO = f (T) \u2013 based on [8,9,11]\"> <\/a> Fig. 1. <br \/>Dependence PBO = f (T) \u2013 based on [8,9,11]\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys2.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwarys2.jpg\" alt=\"Fig. 2. The event tree analysis of the error committed by the operator [8,9,11]\"> <\/a> Fig. 2. <br \/>The event tree analysis of the error committed by the operator [8,9,11]\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Metoda szacowania i redukcji b\u0142\u0119du operatora HEART<\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Metoda HEART (ang. Human Error Assessment and Reduction Technique) analizuje niezawodno\u015b\u0107 operatora na tle czynnik\u00f3w ergonomicznych i \u015brodowiskowych, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 negatywnie na wykonanie zadania [7,8,9,11]. W tabeli 3. zestawiono typy zada\u0144 i odpowiadaj\u0105ce im wska\u017aniki zawodno\u015bci operatora.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Metoda wprowadza czynniki wp\u0142ywaj\u0105ce niekorzystnie na dzia\u0142anie operatora oraz wsp\u00f3\u0142czynniki koryguj\u0105ce warto\u015bci prawdopodobie\u0144stwa nominalnego. W tabeli 4 zestawiono czynniki i wsp\u00f3\u0142czynniki koryguj\u0105ce [8,9,11].<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Metoda ma charakter ekspercki i ka\u017cdemu czynnikowi przypisywana jest przez eksperta wzgl\u0119dna wa\u017cno\u015b\u0107, poprzez przyjmowanie warto\u015bci wsp\u00f3\u0142czynnik\u00f3w z zakresu od 0 do 1<\/p>\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab3.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab3.jpg\" alt=\"Table 3. Types of operator failure tasks [9,11]\"> <\/a> Table 3. <br \/>Types of operator failure tasks [9,11]\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Przyk\u0142ad <\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Oszacowa\u0107 prawdopodobie\u0144stwo b\u0142\u0119du zwi\u0105zanego z wprowadzeniem alternatywnej technologii uzdatniania wody z powodu nadzwyczajnego zdarzenia polegaj\u0105cego na zanieczyszczeniu, kt\u00f3re wyst\u0105pi\u0142o w \u017ar\u00f3dle (w rzece, w przekroju uj\u0119cia) [7,8,9,11]. Wprowadzenie alternatywnej technologii powinno odbywa\u0107 si\u0119 wed\u0142ug wcze\u015bniej opracowanych procedur. Niedo\u015bwiadczony operator stosuje niew\u0142a\u015bciwe zmiany w technologii uzdatniania wody, przez co nie\u015bwiadomie nara\u017ca u\u017cytkownik\u00f3w wodoci\u0105gu na du\u017ce ryzyko zwi\u0105zane ze z\u0142\u0105 jako\u015bci\u0105 wody.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Z tabeli 3 wybiera si\u0119 nominaln\u0105 zawodno\u015b\u0107 operatora odpowiadaj\u0105c\u0105 danemu typowi zadania. Wybrano typ VI, kt\u00f3remu odpowiada wska\u017anik zawodno\u015bci identyfikowany z prawdopodobie\u0144stwem pope\u0142nienia b\u0142\u0119du r\u00f3wny 0,003. Nast\u0119pnie nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 czynniki wp\u0142ywaj\u0105ce na pope\u0142nienie b\u0142\u0119du, kt\u00f3rym przyporz\u0105dkowane s\u0105 odpowiednie wsp\u00f3\u0142czynniki koryguj\u0105ce (wed\u0142ug tab. 4). Dla ka\u017cdego czynnika trzeba okre\u015bli\u0107 wsp\u00f3\u0142czynnik wzgl\u0119dnej wa\u017cno\u015bci wed\u0142ug wiedzy eksperta. Szczeg\u00f3\u0142owy tok oblicze\u0144 przedstawiono w tab. 5 [8,9,11]. Prawdopodobie\u0144stwo pope\u0142nienia b\u0142\u0119du przez operatora wylicza si\u0119 ze wzoru [8,9,11]:<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor8.jpg\" alt=\"\" width=\"138\" height=\"42\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">gdzie:<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Ui \u2013 wska\u017anik zawodno\u015bci operatora wed\u0142ug tab. 3,<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Wi \u2013 wsp\u00f3\u0142czynnik wp\u0142ywu obliczany jak w tab. 4,<\/p> <p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwawzor02.jpg\" alt=\"\" width=\"168\" height=\"29\" \/><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Warto\u015bci wsp\u00f3\u0142czynnik\u00f3w wp\u0142ywu mog\u0105 pos\u0142u\u017cy\u0107 do wyznaczania wzgl\u0119dnego wp\u0142ywu poszczeg\u00f3lnych czynnik\u00f3w na zawodno\u015b\u0107 operatora, i tak: l<\/p> <ul> <li style=\"text-align: justify;\">niedo\u015bwiadczenie operatora (2,0\/11,5) \u22c5 100 = 17,4%,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">dwuznaczno\u015b\u0107 w procedurach dzia\u0142ania (4,2\/11,5) \u22c5 100 = 36,5%,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">z\u0142a percepcja ryzyka (3,7\/11,5) \u22c5 100 = 32,2%,\u00a0<\/li> <li style=\"text-align: justify;\">warunki nadzwyczajne (1,6\/11,5) 100 = 13,9%.<\/li> <\/ul>\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab4.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab4.jpg\" alt=\"Table 4. List of correction coefficients [11]\"> <\/a> Table 4.<br \/> List of correction coefficients [11]\n<a href=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab5.jpg\"> <img src=\"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/Poj\u0119cie-niezawodno\u015bci-i-bezpiecze\u0144stwatab5.jpg\" alt=\"Table 5. Determination of PBO (auxiliary calculations)\"> <\/a> Table 5. <br \/>Determination of PBO (auxiliary calculations)\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Podsumowanie <\/strong><\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Statystyka awarii w SZZW jak i innych systemach komunalnych dobitnie dowodzi o konieczno\u015bci uwzgl\u0119dniania roli operatora w modelach niezawodno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Do najwa\u017cniejszych danych do ustalenia priorytet\u00f3w w zakresie niezawodno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa funkcjonowania SZZW nale\u017c\u0105 informacje o zagro\u017ceniach i zwi\u0105zane z nimi ryzyko.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Aby zminimalizowa\u0107 negatywne skutki nale\u017cy przewidywa\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyst\u0105pienia w\/w zdarze\u0144 i ustali\u0107 stosowne scenariusze post\u0119powania. Ryzyka zwi\u0105zanego z eksploatacj\u0105 SZZW nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107, gdy\u017c ma ono charakter wieloprzyczynowy. Mo\u017cna go jednak zmniejsza\u0107 do poziomu akceptowalnego. Strategiczn\u0105 spraw\u0105 tym wzgl\u0119dzie wydaje si\u0119 by\u0107 monitoring i audyt SZZW. Operator SZZW pe\u0142ni kluczow\u0105 rol\u0119 w prawid\u0142owej eksploatacji systemu zar\u00f3wno w sytuacjach normalnej, codziennej pracy, jak r\u00f3wnie\u017c w sytuacjach kryzysowych. Podejmowanie decyzji przez operatora szczeg\u00f3lnie w sytuacjach stresogennych jest kluczowym elementem dla zapewnienia bezpiecze\u0144stwa konsument\u00f3w wody.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Analiza czynnika ludzkiego w aspekcie funkcjonowania operatora powinna by\u0107 sta\u0142ym elementem strategii zarz\u0105dzania bezpiecze\u0144stwem i niezawodno\u015bci\u0105 systemu.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">Plany Bezpiecze\u0144stwa Wodnego rekomendowane przez WHO oraz nowe wytyczne zawarte w projekcie rewizji Dyrektywy Wodnej powinny by\u0107 uzupe\u0142nione o analiz\u0119 niezawodno\u015bci funkcjonowania operatora SZZW.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L I T E R AT U R A<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[1] Bertalanffy L.; Og\u00f3lna teoria system\u00f3w. Podstawy, rozw\u00f3j, zastosowanie. PAN, Warszawa, 1984<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">\u00a0[2] Czarniawska B.; Podejmowanie decyzji. Wydawnictwo UW. Warszawa, 1980.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[3] Franus E.; Wielkie funkcje technicznego intelektu. Struktura uzdolnie\u0144 technicznych. Wydawnictwo UJ Krak\u00f3w, 2000.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[4] Iwanejko R., Lubowiecka T.; Ryzyko w podejmowaniu decyzji w systemach zaopatrzenia w wod\u0119. Materia\u0142y konferencyjne \u201eZaopatrzenie w wod\u0119 i jako\u015b\u0107 w\u00f3d\u201d Wydawnictwo PZITS O\/Pozna\u0144. Gda\u0144sk \u2013 Pozna\u0144, Woda 2002.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[5] Laska A., Pi\u0119towska \u2013 Laska R., Wieczorek S.; Ergonomia w kszta\u0142towaniu warunk\u00f3w pracy. Wydawnictwo ERWICO s.c. Rzesz\u00f3w, 2000.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[6] Moore P.G.: Ryzyko w podejmowaniu decyzji. Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, 1975.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[7] Rak J.: Podstawy bezpiecze\u0144stwa system\u00f3w zaopatrzenia w wod\u0119. PAN, Komitet In\u017cynierii \u015arodowiska, t. 28, Lublin 2005.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[8] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Metody analizy i oceny ryzyka w systemie zaopatrzenia w wod\u0119. Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej. Rzesz\u00f3w 2005.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[9] Rak J.R., Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B.: Ryzyko w eksploatacji system\u00f3w zbiorowego zaopatrzenia w wod\u0119. Wydawnictwo Seidel-Przywecki Sp. z o.o. Rzesz\u00f3w 2013.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[10] Ratajczak Z., Niezawodno\u015b\u0107 cz\u0142owieka w pracy. PWN, Warszawa, 1984.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[11] Tch\u00f3rzewska-Cie\u015blak B., Rak J.: Niezawodno\u015b\u0107 operatora systemu wodoci\u0105gowego Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej Zeszyty Naukowe Politechniki Rzeszowskiej, Seria: Budownictwo i In\u017cynieria \u015arodowiska, T.1\/2010, Z.57, S.169-177, 2010.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[12] Wieczorek S.; Cz\u0142owiek jako uk\u0142ad samosterowalny. Materia\u0142y pomocnicze dla student\u00f3w. WSTiZ, Rzesz\u00f3w, 2002.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[13] Wieczorek S.; Przydatno\u015b\u0107 ergonomicznych zasad metodologicznych do badania ryzyka wypadkowego w pracy. Materia\u0142y pomocnicze dla student\u00f3w WSIiZ, Rzesz\u00f3w, 2002.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[14] Wieczysty A., Lubowiecka T., Iwanejko R.: Cz\u0142owiek \u2013 dyspozytor systemu jako element wp\u0142ywaj\u0105cy na jego bezpiecze\u0144stwo. Bezpiecze\u0144stwo i niezawodno\u015b\u0107 dzia\u0142ania system\u00f3w gazowych, wodoci\u0105gowych, kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. Konferencja Naukowo-Techniczna, PZiTS O\/Krak\u00f3w, Zakopane 1997.<\/p> <p style=\"text-align: justify;\">[15] Wieczysty A., Lubowiecka T., Iwanejko R.; Niezawodno\u015b\u0107 cz\u0142owieka w biotechnicznym systemie zaopatrzenia w wod\u0119. Materia\u0142y konferencyjne \u201eZaopatrzenie w wod\u0119 miast i wsi\u201d PZITS O\/Pozna\u0144, Pozna\u0144, 1998.<\/p>","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/artykul\/7719","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/artykul"}],"about":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/artykul"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7719"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7719"},{"taxonomy":"tematyka","embeddable":true,"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tematyka?post=7719"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}