{"id":8052,"date":"2020-02-24T16:26:22","date_gmt":"2020-02-24T15:26:22","guid":{"rendered":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/artykul\/wystepowanie-oraz-usuwanie-pozostalosci-lekow-w-srodowisku-wodnym\/"},"modified":"2022-11-16T12:10:39","modified_gmt":"2022-11-16T11:10:39","slug":"wystepowanie-oraz-usuwanie-pozostalosci-lekow-w-srodowisku-wodnym","status":"publish","type":"artykul","link":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/article\/wystepowanie-oraz-usuwanie-pozostalosci-lekow-w-srodowisku-wodnym\/","title":{"rendered":"Occurrence and removal of residues drugs in water environment"},"content":{"rendered":"\n
\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n

Dynamiczny rozw\u00f3j przemys\u0142u chemicznego w ostatnich latach, a szczeg\u00f3lnie bran\u017cy farmaceutycznej nie pozosta\u0142 bez wp\u0142ywu na zagro\u017cenie zdrowia ludzi. Wzrost zu\u017cycia lek\u00f3w, a szczeg\u00f3lnie lek\u00f3w dost\u0119pnych bez recepty (niesteroidowe leki przeciwzapalne i przeciwb\u00f3lowe), spowodowa\u0142 ich przechodzenie do \u015brodowiska w coraz wi\u0119kszym stopniu. W 2017 roku ca\u0142kowita warto\u015b\u0107 rynku farmaceutycznego (w segmentach: apteczny Rx (refundowane i nierefundowane leki na recept\u0119) i CH (leki i produkty dost\u0119pne bez recepty), szpitalny oraz sprzeda\u017ce wysy\u0142kowe e-aptek, liczona w cenach detalicznych, wynios\u0142a 38,3 mld z\u0142, co oznacza wzrost o 4,9% czyli o 1,8 mld z\u0142 wi\u0119cej ni\u017c w roku 2016. Segment lek\u00f3w i produkt\u00f3w dost\u0119pnych bez recepty (CH), stanowi\u0142 42,3% rynku aptek otwartych, wzr\u00f3s\u0142 o 5,6%, czyli 723 mln z\u0142 w por\u00f3wnaniu do roku 2016 [17].<\/p>\n

Ci\u0105g\u0142y wzrost warto\u015bci rynku farmaceutycznego (o 30% dla lat 2010-2020) przy 12% przyro\u015bcie ludno\u015bci w ww. latach b\u0119dzie skutkowa\u0142 coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 farmaceutyk\u00f3w przedostaj\u0105cych si\u0119 do \u015brodowiska, co b\u0119dzie wymusza\u0142o dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do wprowadzenia do szerokiego stosowania skutecznych metod usuwania lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w ze \u015brodowiska.<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n

\n
\n
\n \n
\n
\n

Sezonowo\u015b\u0107 wyst\u0119powania<\/strong><\/p>\n

Przenikanie farmaceutyk\u00f3w do \u015brodowiska w postaci macierzystej b\u0105d\u017a ich metabolit\u00f3w charakteryzuje si\u0119 du\u017c\u0105 zmienno\u015bci\u0105 zale\u017cn\u0105 od miejsca (wy\u017csze warto\u015bci st\u0119\u017ce\u0144 farmaceutyk\u00f3w i metabolit\u00f3w wyst\u0119puj\u0105 w du\u017cych miastach) i czasu (pory roku) pobrania. Potwierdzi\u0142 to zesp\u00f3\u0142 badaczy z Kalifornii [43], analizuj\u0105c st\u0119\u017cenie czternastu farmaceutyk\u00f3w, substancji zaburzaj\u0105cych gospodark\u0119 hormonaln\u0105 cz\u0142owieka i produkt\u00f3w do higieny osobistej. Potwierdzono wy\u017csze st\u0119\u017cenie paracetamolu, naproksenu i ibuprofenu w okresie zimowym ni\u017c letnim. Spowodowane to by\u0142o zwi\u0119kszonym zu\u017cyciem farmaceutyk\u00f3w w okresie zimowym, a tak\u017ce faktem, \u017ce w miesi\u0105cach letnich nast\u0119puje szybsza degradacja farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w pod wp\u0142ywem wy\u017cszej temperatury oraz to, \u017ce w przypadku substancji wra\u017cliwych na \u015bwiat\u0142o s\u0142oneczne, reakcja fotolizy mo\u017ce powodowa\u0107 rozpad cz\u0105steczek, szczeg\u00f3lnie w wodach powierzchniowych.<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n

\n \n
\n
\n \n \"Fig. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig. 1.
Population in the\nworld in a billion and the\nvalue of the pharmaceutical\nmarket in billions of\ndollars (according to the\nUN and Global Medicines\nUse in 2020 prepared by\nthe IMS Institute) <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

Historia bada\u0144<\/strong><\/p>\n

Historia bada\u0144 ilo\u015bci pozosta\u0142o\u015bci lek\u00f3w w \u015brodowisku jest stosunkowo kr\u00f3tka:<\/p>\n

1981 \u2013 stwierdzenie obecno\u015bci oraz ilo\u015bciowe oznaczenie kwasu klofibrowego w pr\u00f3bkach \u015brodowiskowych (USA),<\/p>\n

1997 \u2013 oznaczenie pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w \u015bciekach szpitalnych (Niemcy),<\/p>\n

1997 \u2013 badania dotycz\u0105ce toksyczno\u015bci antybiotyk\u00f3w w \u015brodowisku wodnym (Dania),<\/p>\n

1998 \u2013 monitorowanie w\u00f3d rzecznych i \u015bciek\u00f3w na obecno\u015b\u0107 pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w (Niemcy),<\/p>\n

1998 \u2013 oznaczenie zwi\u0105zk\u00f3w z grupy antybiotyk\u00f3w w r\u00f3\u017cnych pr\u00f3bkach wody (Niemcy),<\/p>\n

1999 \u2013 opracowanie metodyki analitycznej umo\u017cliwiaj\u0105cej stwierdzenie obecno\u015bci estrogen\u00f3w w wodach powierzchniowych (USA),<\/p>\n

2002 \u2013 pierwsza metodyka jednoczesnego oznaczania pozosta\u0142o\u015bci wielu farmaceutyk\u00f3w w pr\u00f3bkach \u015brodowiskowych (Dania),<\/p>\n

2001-2002 \u2013 oznaczenie pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w wodach przeznaczonych do spo\u017cycia przez ludzi (Niemcy),<\/p>\n

2003 \u2013 opracowanie odpowiednich modeli matematycznych do przewidywania st\u0119\u017cenia i losu poszczeg\u00f3lnych farmaceutyk\u00f3w w \u015brodowisku (Belgia),<\/p>\n

2005 \u2013 oznaczanie pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w pr\u00f3bkach sta\u0142ych (Hiszpania) [27].<\/p>\n

Leki s\u0105 biologicznie czynn\u0105 grup\u0105 zwi\u0105zk\u00f3w o negatywnym dzia\u0142aniu na r\u00f3\u017cne ekosystemy. Raporty (np. tzw raport Posejdon) ujawniaj\u0105 dane, kt\u00f3re potwierdzaj\u0105 powszechno\u015b\u0107 wyst\u0119powania pozosta\u0142o\u015bci lek\u00f3w w dop\u0142ywie i odp\u0142ywie z oczyszczalni \u015bciek\u00f3w, wodach powierzchniowych (rzekach, jeziorach, strumieniach), wodzie podziemnej, wodzie do picia, a nawet morskiej [26].<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n

\n \n
\n
\n \n \"Fig.2.Value <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig.2.
Value of the drug\nmarket per one inhabitant <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n\n
\n
\n \n \"Fig.3. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig.3.
Seasonal variability of\npharmaceutical condensation\nin untreated wastewater in\nCalifornia, USA [43, modified] <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

Niesteroidowe leki przeciwzapalne<\/strong><\/p>\n

Leki te s\u0105 substancjami chemicznymi, aktywnymi biologicznie, modyfikuj\u0105cymi procesy biochemiczne zachodz\u0105ce w organizmach ludzkich i zwierz\u0119cych. Najwy\u017csze ich st\u0119\u017cenia w \u015brodowisku stwierdzono dla niesteroidowych lek\u00f3w przeciwzapalnych, takich jak:<\/p>\n

Najlepiej zbadanym farmaceutykiem jest diklofenak. Szerokie zastosowanie diklofenaku jako \u015brodka przeciwb\u00f3lowego, anty-artretycznego i przeciwreumatycznego dla ludzi i zwierz\u0105t uplasowa\u0142o go jako jedno z g\u0142\u00f3wnych zanieczyszcze\u0144 farmakologicznych \u015brodowiska. W badaniach sprawdzono m.in. wp\u0142yw diklofenaku na pstr\u0105ga t\u0119czowego, badania te wykaza\u0142y zmiany zwyrodnieniowe w nerkach i skrzelach. Zmiany te, w znacznym stopniu pogarszaj\u0105 og\u00f3lny stan zdrowia i obni\u017caj\u0105 wydolno\u015b\u0107 organizmu[32]. Diklofenak jest lekiem charakteryzuj\u0105cym si\u0119 du\u017c\u0105 trwa\u0142o\u015bci\u0105 i toksyczno\u015bci\u0105. Skuteczno\u015b\u0107 usuwania diklofenaku metod\u0105 osadu czynnego w du\u017cej mierze zale\u017cy od pocz\u0105tkowego st\u0119\u017cenia. Przy st\u0119\u017ceniu wynosz\u0105cym 1\u03bcg\/ dm\u00b3 efektywno\u015b\u0107 oczyszczania wynosi 71%, natomiast przy st\u0119\u017ceniu ok 3\u03bcg\/dm\u00b3 spada do 17% [45].<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n

\n \n
\n
\n \n \"Fig. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig. 4
The most common non-steroidal antiinflammatory\ndrugs <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

Inne farmaceutyki w \u015brodowisku<\/strong><\/p>\n

Do \u015brodowiska przenikaj\u0105 r\u00f3\u017cnorodne grupy lek\u00f3w a ich oznaczanie oraz ich metabolit\u00f3w wymaga standaryzacji procedur badawczych. R\u00f3\u017cne rodzaje metod usuwania farmaceutyk\u00f3w w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w wynikaj\u0105ce z r\u00f3\u017cnych technologii, czasu pobrania pr\u00f3bek i umiejscowienia geograficznego powoduj\u0105 znaczne r\u00f3\u017cnice uniemo\u017cliwiaj\u0105ce prawid\u0142ow\u0105 ocen\u0119 zagro\u017ce\u0144 powodowanych przez farmaceutyki i ich metabolity.<\/p>\n

Cz\u0119sto stosowanym antybiotykiem zar\u00f3wno dla ludzi jak i zwierz\u0105t jest amoksycylina, kt\u00f3ra jest p\u00f3\u0142syntetyczn\u0105 penicylin\u0105 o szerokim spektrum dzia\u0142ania. Lek ten bardzo szybko ulega rozpadowi przez co nie stanowi zagro\u017cenia dla \u015brodowiska. Dlatego te\u017c wa\u017cnym problemem jest kompleksowa identyfikacja lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w celu okre\u015blenia metod ich usuwania i wp\u0142ywu na \u015brodowisko.<\/p>\n

Innym stosowanym antybiotykiem jest sulfametoksazol, lek o du\u017cej trwa\u0142o\u015bci, wydalany z moczem w postaci niezmienionej w ilo\u015bci ok. 30% podanej dawki, podczas procesu oczyszczania \u015bciek\u00f3w usuwany w ok. 13% [18].<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n

\n \n
\n
\n \n \"Fig. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig. 5.
Amoxycyllin <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n\n
\n
\n \n \"Fig.6. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig.6.
Sulfamethoxazolum <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 farmaceutyk\u00f3w w \u015brodowisku i ich usuwalno\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n

Pojawia si\u0119 coraz wi\u0119cej publikacji poruszaj\u0105cych temat wyst\u0119powania lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w wodach powierzchniowych, podziemnych, wodzie do picia, a tak\u017ce w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w, co potwierdzono m.in. w Chinach, Korei, Indiach, Francji, Hiszpanii, Portugalii, Grecji oraz Szwecji [11], [12], [13], [16], [24], [21], [22].<\/p>\n

Okre\u015blana w publikacjach usuwalno\u015b\u0107 farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w nie daje odpowiedzi na pytanie: czy usuni\u0119te leki podczas oczyszczania \u015bciek\u00f3w z wykorzystaniem osadu czynnego s\u0105 usuwane poprzez ich rozpad czy nast\u0119puje ich kumulacja w nadmiernym osadzie \u015bciekowym. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce osady \u015bciekowe s\u0105 cz\u0119sto wykorzystywane jako \u015brodek nawozowy (ze wzgl\u0119du na ich r\u00f3\u017cnorodny w sk\u0142adniki pokarmowe sk\u0142ad chemiczny), nale\u017cy zada\u0107 pytanie o skuteczno\u015b\u0107 usuwania ze \u015bciek\u00f3w, a tym samym z osad\u00f3w lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w, oraz czy pozosta\u0142o\u015bci lek\u00f3w s\u0105 wymywane do gleby i absorbowane przez ro\u015bliny.<\/p>\n

Jak wynika z tabeli 3 wyst\u0119puj\u0105 znaczne wahania w skuteczno\u015bci usuwania farmaceutyk\u00f3w wynikaj\u0105ce z metody oczyszczania \u015bciek\u00f3w i sezonowo\u015bci. Nale\u017cy tak\u017ce podkre\u015bli\u0107 brak standaryzacji metod oznaczania farmaceutyk\u00f3w, co mo\u017ce powodowa\u0107 rozbie\u017cno\u015b\u0107 oznacze\u0144.<\/p>\n

Dotychczas stosowane metody oczyszczania \u015bciek\u00f3w z zastosowaniem osadu czynnego nie zapewniaj\u0105 ca\u0142kowitego i bezpiecznego dla \u015brodowiska usuni\u0119cia farmaceutyk\u00f3w.<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n

\n \n
\n
\n \n \"Table <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Table 1.
Other drug groups present in the environment\n\u2013 surface waters, [36] <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

Metody usuwania farmaceutyk\u00f3w z wody do picia i \u015bciek\u00f3w<\/strong><\/p>\n

W celu usuni\u0119cia pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w procesie produkcji wody do picia stosuje si\u0119 metody:<\/p>\n

\u2013\u2013 filtracja powolna na filtrach piaskowych,<\/p>\n

\u2013\u2013 ozonowanie,<\/p>\n

\u2013\u2013 techniki oparte na procesie zaawansowanego utleniania (AOP\u2019s),<\/p>\n

\u2013\u2013 utlenianie elektrochemiczne (EAOP\u2019s),<\/p>\n

\u2013\u2013 adsorpcja na granulowanym w\u0119glu aktywnym (GAC),<\/p>\n

\u2013\u2013 techniki membranowe [30].<\/p>\n

O ile dla oczyszczania wody do picia mo\u017cna stosowa\u0107 wiele r\u00f3\u017cnorodnych bardzo skutecznych technik, to przy oczyszczaniu \u015bciek\u00f3w stosuje si\u0119 konwencjonalne metody oparte na dw\u00f3ch etapach oczyszczania: fizycznego i chemicznego. Tylko na kilku obiektach stosuje si\u0119 bardziej zaawansowane metody oczyszczania, takie jak: ultrafiltracja, flokulacja, ozonowanie, zaawansowane utlenianie lub odwr\u00f3con\u0105 osmoz\u0119 czy nanofiltracj\u0119. Mimo wysokiej skuteczno\u015bci metod zaawansowanych ich u\u017cycie jest ograniczone g\u0142\u00f3wnie z powodu mniejszej wydajno\u015bci (w por\u00f3wnaniu do metod konwencjonalnych) oraz wysokich koszt\u00f3w stosowania tych metod [10], [34].<\/p>\n

Konwencjonalne metody oczyszczania \u015bciek\u00f3w z farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w standardowych oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w nie pozwalaj\u0105 na ich skuteczne biodegradowanie do dwutlenku w\u0119gla i wody b\u0105d\u017a na ich pe\u0142n\u0105 adsorpcj\u0119 w osadach \u015bciekowych.<\/p>\n

Niestety przy tych metodach cz\u0119\u015b\u0107 farmaceutyk\u00f3w lub metabolit\u00f3w trafia w postaci niezmienionej do \u015brodowiska [7]. W opracowaniu Kosjek i in. [22], przeprowadzono badania czterech najpopularniejszych farmaceutyk\u00f3w nale\u017c\u0105cych do grupy niesteroidowych lek\u00f3w przeciwzapalnych; diklofenak, ibuprofen, naproksen i ketoprofen. Badania przeprowadzono w s\u0142owackiej pilota\u017cowej oczyszczalni \u015bciek\u00f3w, uzyskano wysoki stopie\u0144 eliminacji ibuprofenu, naproksenu i ketoprofenu (< 87% ), natomiast skuteczno\u015b\u0107 usuwania diklofenaku by\u0142a du\u017co ni\u017csza i wynosi\u0142a 49 \u2013 59%.<\/p>\n

Diklofenak jest zwi\u0105zkiem odpornym na destrukcj\u0119, r\u00f3wnie\u017c w przypadku u\u017cycia nowoczesnych silnych utleniaczy. W dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u przedstawiono wyniki bada\u0144 autor\u00f3w nad destrukcj\u0105 diklofenaku, popularnego niesteroidowego leku przeciwzapalnego, w procesie utleniania go nadtlenodisiarczanem potasowym (PDS) aktywowanym jonami \u017celaza (II) i tlenkiem miedzi (II) oraz utleniania metod\u0105 chlor\/UV. Reakcja destrukcji leku, w przypadku aktywacji jonami Fe(II) biegnie wed\u0142ug mechanizmu rodnikowego generuj\u0105cego rodniki SO4*-. Natomiast reakcja PDS aktywowanego tlenkiem miedzi biegnie wed\u0142ug nie do ko\u0144ca jeszcze wyja\u015bnionego mechanizmu, niemniej nie jest to mechanizm rodnikowy. Chlor natomiast, popularny niegdy\u015b \u015brodek dezynfekuj\u0105cy, zosta\u0142 odsuni\u0119ty ze wzgl\u0119du na tworzenie si\u0119 szkodliwych, ubocznych produkt\u00f3w. Wraca jednak do \u0142ask w po\u0142\u0105czeniu z promieniowaniem UV [33]. Wyniki eksperyment\u00f3w przedstawiono na rys. 8, 9 i 10. W przypadku zastosowania reakcji z PDS, por\u00f3wnawczo destrukcji poddawano r\u00f3wnie\u017c paracetamol.<\/p>\n

Rezultaty jasno wskazuj\u0105, i\u017c w reakcji ww. lek\u00f3w z PDS aktywowanym jonami Fe(II) paracetamol ulega destrukcji w 70%, gdy taka sama ilo\u015b\u0107 diklofenaku ulega destrukcji w ok. 30%.<\/p>\n

Natomiast rezultaty osi\u0105gni\u0119te w reakcji ww. lek\u00f3w z PDS aktywowanym CuO, wskazuj\u0105 i\u017c paracetamol ulega niemal pe\u0142nej destrukcji (powy\u017cej 90%) ju\u017c w 15 minucie procesu, gdy taka sama ilo\u015b\u0107 diklofenaku ulega nieznacznej destrukcji, w ilo\u015bci ok. 10%.<\/p>\n

Uzyskane wyniki wskazuj\u0105, i\u017c niezale\u017cnie od sposobu aktywacji PDS, diklofenak wykazuje relatywnie wysok\u0105 odporno\u015b\u0107 na utlenianie.<\/p>\n

Rysunek 10 przedstawia krzyw\u0105 destrukcji diklofenaku w procesie utleniania chlor\/UV \u2013 w por\u00f3wnaniu do dzia\u0142ania na ten lek samym chlorem oraz samym promieniowaniem UV.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c ten proces pokazuje du\u017c\u0105 odporno\u015b\u0107 diklofenaku na destrukcj\u0119 \u2013 przy zastosowaniu bardzo wysokiego jak na standardy chlorowania st\u0119\u017cenia chloru (0,211mmol\/l), po godzinie trwania procesu pozostaje jeszcze ponad 20% leku. Badania wskazuj\u0105 na zerow\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 diklofenaku na chlor i du\u017c\u0105 odporno\u015b\u0107 na promieniowanie UV (40% diklofenaku pozostaje po godzinie na\u015bwietlania).<\/p>\n

Ostatnio coraz wi\u0119kszym zainteresowaniem zaczynaj\u0105 cieszy\u0107 si\u0119 bioreaktory membranowe, kt\u00f3rych niew\u0105tpliw\u0105 zalet\u0105 jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 usuwania wielu rodzaj\u00f3w zanieczyszcze\u0144 organicznych [3].<\/p>\n

Inn\u0105 propozycj\u0105 na oczyszczanie \u015bciek\u00f3w z farmaceutyk\u00f3w i metabolit\u00f3w jest zastosowanie grzyb\u00f3w bia\u0142ej zgnilizny, kt\u00f3re wydzielaj\u0105 oksydacyjne zewn\u0105trzkom\u00f3rkowe enzymy, takie jak: peroksydaza ligniny, peroksydaza manganu i lakaza. Metod\u0105 t\u0105 uda\u0142o si\u0119 wyeliminowa\u0107 ze \u015brodowiska takie trwa\u0142e zanieczyszczenia, jak: syntetyczne barwniki, WWA i PCB. Badano potencjaln\u0105 zdolno\u015b\u0107 tych grzyb\u00f3w do eliminacji takich farmaceutyk\u00f3w, jak: leki antydepresyjne, leki przeciwzapalne, leki przeciwpadaczkowe, uspokajaj\u0105ce [30].<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n

\n \n
\n
\n \n \"Table <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Table 2.
Content of selected pharmaceuticals in wastewater, surface water and drinking water, [4], [40],\n[42], [1], [8], [15], [41], [44], [20], ed. [5] <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n\n
\n
\n \n \"Table <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Table 3.
Concentrations of selected pharmaceuticals at the inlet and outlet of sewage treatment plants\nand cleaning efficiency [35] <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n\n
\n
\n \n \"Fig. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig. 7.
Methods for\nremoving pharmaceutical\nresidues\nduring the production\nof drinking\nwater and wastewater\n[30], [25] <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n\n
\n
\n \n \"Fig. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig. 8.
Comparison\nof the destruction of\nparacetamol and\ndiclofenac in reaction\nwith PDSactivated\nFeSO4 <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n

Na podstawie wynik\u00f3w bada\u0144 mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce oczyszczalnie \u015bciek\u00f3w oparte na konwencjonalnych procesach oczyszczania \u015bciek\u00f3w nie mog\u0105 zapewni\u0107 ca\u0142kowitego, bezpiecznego dla \u015brodowiska usuni\u0119cia farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w.<\/p>\n

Podczas oczyszczania leki mog\u0105 ulec biodegradacji do dwutlenku w\u0119gla i wody, ulec cz\u0119\u015bciowemu metabolizmowi, przej\u015b\u0107 w postaci niezmienionej do \u015brodowiska lub ulec adsorpcji na osadzie \u015bciekowym. Szczeg\u00f3lnie ostatnie trzy przypadki wymagaj\u0105 ingerencji w proces oczyszczania. Znane s\u0105 metody skutecznego oczyszczania wody z lek\u00f3w lecz s\u0105 one zbyt kosztowne b\u0105d\u017a zbyt zaawansowane technologicznie by m\u00f3c je zastosowa\u0107 na skal\u0119 przemys\u0142ow\u0105. W dodatku wykazano, \u017ce niekt\u00f3re popularne leki s\u0105 odporne na dzia\u0142anie nawet silnych \u015brodk\u00f3w utleniaj\u0105cych.<\/p>\n

Badania wykazuj\u0105 znaczne r\u00f3\u017cnice w skuteczno\u015bci usuwania lek\u00f3w w zale\u017cno\u015bci od ich rodzaju i budowy, ze wzgl\u0119du na ilo\u015b\u0107 zwi\u0105zk\u00f3w nale\u017cy jak najszybciej opracowa\u0107 metod\u0119 usuwania jak najwi\u0119kszej ilo\u015bci lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w jednym procesie w celu ograniczenia ich przedostawania si\u0119 do \u015brodowiska.<\/p>\n

Konieczne jest opracowanie norm okre\u015blaj\u0105cych dozwolone i bezpieczne maksymalne st\u0119\u017cenie farmaceutyk\u00f3w w wodzie zrzutowej i w osadach \u015bciekowych. Z tego samego wzgl\u0119du nale\u017cy opracowa\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe procedury oznaczania farmaceutyk\u00f3w.<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n

\n \n
\n
\n \n \"Fig. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig. 9.
Comparison\nof the destruction of\nparacetamol and\ndiclofenac in reaction\nwith PDSactivated\nCuO <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n\n
\n
\n \n \"Fig. <\/a>\n \n <\/div>\n \n \n
\n
\n Fig. 10.
Diclofenac\ndestruction curve in\nthe chlorine\/UV\nadvanced oxidation\nprocess <\/div>\n \n <\/div>\n \n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n
\n
\n
\n \n
\n
\n

B I B L I O G R A F I A :<\/p>\n

[1] Baranowska I., Kowalski B. A rapid UHPLC method for the simultaneous determination of drugs from different therapeutic groups in surface water and wastewater. Bull Environ Contam- Toxicol 2012, 89: 8-14.<\/p>\n

[2] Baronti C., Curini R., D\u2019Ascenzo G., Di Corcia A., Gentili A., Samperi R., (2000) 5059<\/p>\n

[3] Bo L., Urase T., Wang X.,Biodegradation of trace pharmaceutical substances in wastewater by a membrane bioreactor, Frontiers of Environmental Science & Engineering, 2009, Vol. 3, No. 2,236-240.<\/p>\n

[4] Boleda MR, Galceran MT, Ventura F. Behavior of pharmaceuticals and drugs of abuse in a drinking water treatment plant (DWTP) using combined conventional and ultrafiltration and reverse osmosis (UF\/RO) treatments. Environ Pollut 2011, 159: 1584-1591.<\/p>\n

[5] Boro\u0144 M., Pawlas K. Pharmaceuticals in aquatic environment, Probl. Hig. Epidemiol. 2015,96(2), 357-363<\/p>\n

[6] Carballa M., Omil F., Lema J.M., Llompart M., Garcia-Jares C., Rodriguez I., Gomez M., Ternes T., Water Res., 38 (2004) 2918.<\/p>\n

[7] Czerwi\u0144ski J., K\u0142onica A., Ozonek J., Pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w \u015brodowisku wodnym i metody ich usuwania, Czasopismo In\u017cynierii L\u0105dowej, \u015arodowiska I Architektury, 2015, 27\u201342.<\/p>\n

[8] Daneshvar A, Svanfelt J, Kronberg L, et al. Winter accumulation of acidic pharmaceuticals in a Swedish River. Environ Sci Pollut Res 2010, 17: 908-916.<\/p>\n

[9] Dudziak M., Luks-Betlej K., Ocena obecno\u015bci estrogen\u00f3w-steroidowych hormon\u00f3w p\u0142ciowych w wybranych wodach rzecznych w Polsce, Ochrona \u015arodowiska 2004, 26, 21-24.<\/p>\n

[10] Fatta-Kassinos D., Meric S., Nikolau A., Pharmaceutical residues in environmental waters and wastewater: current state of knowledge and future research, Analytical and Bioanalytical Chemistry, 2011, Vol. 399, 251\u2013275.<\/p>\n

[11] Flick J., Lindberg R.H., Tysklind M., Larsson D.G.J.,: Predicted critical environmental concentrations for 500 pharmaceuticals. Regulatory Toxicology and Pharmacology. 2010.<\/p>\n

[12] Gabet-Giraud V., Miege C., Choubert J.M., Martin Ruel S., Coquery M.,: Occurrence and removal of estrogensand beta blokers by various processes in wastewatertreament plants.\u201dSci. Total Eviron.\u201d 19\/2010.<\/p>\n

[13] Gilart N., Marce R.M., Borrull F., Fontanals N., Determination of pharmaceuticals in wastewaters using solidphase extraction \u2013 liquid chromatography \u2013 tandem mass spectrometry, J.Sep. Sci 2012, 35, 875-882.<\/p>\n

[14] Heberer T., Occurrence, fate and removal of pharmaceutical residues in the aquatic environment: a review of recent research data.\u201dToxicology Letters\u201d 131\/2012.<\/p>\n

[15] Helenkar A, Seb\u0151k A, Zaray G, et al. The role of the acquisition methods in the analysis of the non-steroidal antiinflammatory drugs in Danube River by gas chromatography\u2013 mass spectrometry. Talanta 2010, 82: 600-607.<\/p>\n

[16] Hrenando M.D., Gomez M.J., Aguera A., Fernandez- Alba A.R.: LC-MS analysis of basic pharmaceuticals (beta-blokers and anti-ulcer agent) in wastewater and surface water.\u201dTrends in Analitycal Chemistry\u201d 26\/2007.<\/p>\n

[17] IQVIA,Rynek farmaceutyczny w 2017 roku, Warszawa, stycze\u0144 2018,<\/p>\n

[18] Karthikeyan K.G., Meyer, Sci M.T., Total Environ., 361 (2006) 196<\/p>\n

[19] Kasprzyk-Hordern B., D\u0105browska A., Vieno N., Kronberg L., Nawrocki J., Occurrence of acidic pharmaceuticals in the Warta River in Poland, Chem. Anal. 2007, 52, 289-303.<\/p>\n

[20] Kasprzyk-Hordern B, Dinsdale RM, Guwy AJ. The removal of pharmaceuticals, personal care products, endocrine disruptors and illicit drugs during wastewater treatment and its impact on the quality of receiving waters. Water Res 2009, 43: 363-380.<\/p>\n

[21] Khetan S.K., Collins T.J.,: Human pharmaceuticals in the Aquatic Environment: A Challenge to GreenChemistry.\u201dChem.Rev.\u201d107\/2007<\/p>\n

[22] Kosjek T., Heath E., Kompare B.,: Removal of pharmaceutical residues in a pilot wastewater treatment plant.\u201dAnal.Bioanal.Chem.\u201d 387\/2007.<\/p>\n

[23] Kot-Wasik A., D\u0119bska J., Namie\u015bnik J., Pozosta\u0142o\u015bci \u015brodk\u00f3w farmaceutycznych w \u015brodowisku przemiany, st\u0119\u017cenia, oznaczenia, Chemia i In\u017cynieria Ekologiczna 2003, 10, 723-750.<\/p>\n

[24] Liying J., Jun Y., Jianmeng C.: Isolation and characteristic of 17\u03b2-estradiol-degrading Bacillus spp.strains from activated sludge Biodegradation 9\/2010.<\/p>\n

[25] Luo Y., Guo W., Ngo H.H., Nghiem L.D., Hai F.I., Zhang J., Liang S.,Wang X.C., A review on the occurrence of micropollutants in the aquatic environment and their fate and removal during wastewater treatment, Science of the Total Environment, 2014, Vol. 473-474, 619-641<\/p>\n

. [26] Magner J., Filipovic M., Alsberg T.,: Application of a novel solid phase extraction sampler and ultra performance liquid chromatography quadrupole- time-of-flighmass spectrometry for determination of pharmaceutical residues in surface sea water. \u201cChemosphre\u201d 80\/2010.<\/p>\n

[27] Namie\u015bnik J., Analityka pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w pr\u00f3bkach \u015brodowiskowych, Warszawa 2010<\/p>\n

[28] Nikolaou A., Meric S., Fatta D., Occurrence patterns of pharmaceuticals in water and wastewater environments, Anal. Bioanal. Chem. 2007, 387, 1225-1234.<\/p>\n

[29] Quintana J.B., Weiss S., Reemtsma T., Water Res., 39 (2005) 2654<\/p>\n

[30] Rivera-Utrilla J., Sanchez-Polo M., Ferro-Garcia M.A., Prados-Joya G., Ocampo-Perez R., Pharmaceuticals as emerging contaminants and their removal from water. A review, Chemosphere, 2013, Vol. 93, 1268-1287.<\/p>\n

[31] Roberts P.H., Thomas K.V., Sci. Total Environ., 356 (2006) 143.<\/p>\n

[32] Schwaiger J., Ferling H., MallowU., Wintermayr H., Negele R.D.,: Toxic effects of the non-steroidal anti-inflammatory drug diclofenac.AQuat. Toxiol., 2004;68:141-150<\/p>\n

[33] Sicher C., Garcia C., Andre K., Feasibility studies: UV\/chlorine advanced oxidation treatment for the removal of emerging contaminants, Water Research 45, 6371-6380, 2011.<\/p>\n

[34] Sires I., Brillas E., Remediation of water pollution caused by pharmaceutical residues based on electrochemical separation and degradation technologies: A review, Environment International 2012, Vol. 40, 212\u2013229.<\/p>\n

[35] Sosnowska K., Grochowiak-Styszko K., Go\u0142as J., Leki w \u015brodowisku-\u017ar\u00f3d\u0142a, przemiany, zagro\u017cenia, Krakowska Konferencja M\u0142odych Uczonych, 2009.<\/p>\n

[36] Szymonik A., Lach J., Zagro\u017cenie \u015brodowiska wodnego obecno\u015bci\u0105 \u015brodk\u00f3w farmaceutycznych, In\u017cynieria i Ochrona \u015arodowiska, 2012, t15\/3, 249-263.<\/p>\n

[37] Tauxe-Wuersch A., Alencastro L.F.D., Grandjean D., Tarradellas J., Water Res., 39 (2005) 1761.<\/p>\n

[38] Ternes T.A., Water Res., 32 (1998) 3245.<\/p>\n

[39] Thomas P.M., , Foster G.D., Environ J., Sci. Health, A, 39 (2004) 1969<\/p>\n

[40] Togola A, Budzinski H. Multi-residue analysis of pharmaceutical compounds in aqueous samples. J Chromatogr A, 2008, 1177: 150-158.<\/p>\n

[41] Valc\u00e1rcel Y, Gonz\u00e1lez Alonso S, Rodr\u00edguez-Gil JL, et al. Analysis of the presence of cardiovascular and analgesic\/ anti-inflammatory\/antipyretic pharmaceutical in river \u2013 and drinking-water of the Madrid Region in Spain. Chemosphere2011, 82: 1062-1071.<\/p>\n

[42] Wang L, Ying GG, Zhao JL, et al. Occurrence and risk assessment of acidic pharmaceuticals in the Yellow River, Hai River and Liao River of north China. Sci. Total Environ 2010, 408: 3139- 3147.<\/p>\n

[43] Yu Y, Wu L, Chang AC,: Seasonal variation of endocrine disrupting compounds, pharmaceuticals and personal care products in wastewater treatment plants. Sci. Total Environ 2013, 442; 310-316.<\/p>\n

[44] Zgo\u0142a-Grze\u015bkowiak A. Application of DLLME to isolation and concentration of non-steroidal anti- -inflammatory drugs in environmental water samples. Chromatogr. 2010, 72:671\u2011678<\/p>\n

[45] Zhong D.F., Sun L., Liu L., Huang H.H.,: Microbial transformation of naproxen by Cunninghamella species. Acta Pharmacol. Sin.,2003;24:442-447.<\/p> <\/div>\n<\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n <\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

The water environment (water, sewage, sludge) contains many heavy metals that exceed the permitted limits, have
\na very harmful effect on the environment, especially when considering agriculture.
\nCommon methods of purifying the aquatic environment do not guarantee the safe use of purification products
\nwithout the risk of chemical and microbiological contamination.
\nThe issue of pharmaceuticals and their metabolites is gradually attracting widespread attention, and although there
\nare no national or EU rules, this problem is undoubtedly important in efforts to protect the environment.
\nThe aim of this presentation is to present the methods and results of water environment research.
\nIn addition, the effectiveness of available methods for purifying sludge and sewage in the light of the removal of
\npharmaceuticals and their residues is discussed in detail.
\nDue to the very large variety of drugs, the most common were: ibuprofen, paracetamol, diclofenac and many
\nveterinary medicines.
\nThe results of the research should be the first and necessary step towards the introduction of legislation, especially in
\nrelation to the widespread use of processed sewage sludge in agriculture.<\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":[],"tags":[1083,1084,1080,1081,699,1082,919,1079],"tematyka":[387],"class_list":["post-8052","artykul","type-artykul","status-publish","hentry","tag-aops-pds","tag-chlorine-uv","tag-non-steroidal-anti-inflammatory-drugs","tag-pharmaceuticals","tag-sewage","tag-sludge","tag-water-pollution","tag-zaawansowane-techniki-utleniania-pds-en","tematyka-water-supply-and-sewage-system","has-post-title","has-post-date","has-post-category","has-post-tag","has-post-comment","has-post-author",""],"ptb_metabox":{"ptb_artykul_text_1":["S\u0141AWOMIR KACZMAREK"," ROBERT WOLSKI","MONIKA P\u00d3\u0141TORAK","MICHA\u0141 NOWAKOWSKI"," PRZEMYS\u0141AW ANDRZEJEWSKI"],"ptb_artykul_numer_miesi_cznika":"3\/2019 Instal p. 28-33","ptb_artykul_info_autor":"mgr in\u017c. S\u0142awomir Kaczmarek \u2013 Uniwersytet im A. Mickiewicza, Wydzia\u0142 Chemii, Zak\u0142ad Technologii Uzdatniania Wody, Pozna\u0144, PROTE\r\nTechnologie dla \u015arodowiska Jerzy \u015alusarczyk, Pozna\u0144,\r\ndr Robert Wolski \u2013 Uniwersytet im A. Mickiewicza, Wydzia\u0142 Chemii, Zak\u0142ad Dydaktyki Chemii, Pozna\u0144,\r\nmgr Monika P\u00f3\u0142torak, mgr Micha\u0142 Nowakowski, dr hab. Przemys\u0142aw Andrzejewski \u2013 Uniwersytet im A. Mickiewicza, Wydzia\u0142 Chemii,\r\nZak\u0142ad Technologii Uzdatniania Wody, Pozna\u0144\r\ncorresponding author: slakac1@amu.edu.pl"},"ptb_taxonomy":{"post_tag":[{"term_id":1083,"name":"AOP\u2019s (PDS","slug":"aops-pds","term_group":0,"term_taxonomy_id":1083,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":1084,"name":"chlorine\/UV).","slug":"chlorine-uv","term_group":0,"term_taxonomy_id":1084,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":1080,"name":"non-steroidal anti-inflammatory drugs","slug":"non-steroidal-anti-inflammatory-drugs","term_group":0,"term_taxonomy_id":1080,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":1081,"name":"pharmaceuticals","slug":"pharmaceuticals","term_group":0,"term_taxonomy_id":1081,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":5,"filter":"raw"},{"term_id":699,"name":"sewage","slug":"sewage","term_group":0,"term_taxonomy_id":699,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":5,"filter":"raw"},{"term_id":1082,"name":"sludge","slug":"sludge","term_group":0,"term_taxonomy_id":1082,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":2,"filter":"raw"},{"term_id":919,"name":"water pollution","slug":"water-pollution","term_group":0,"term_taxonomy_id":919,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":2,"filter":"raw"},{"term_id":1079,"name":"zaawansowane techniki utleniania (PDS","slug":"zaawansowane-techniki-utleniania-pds-en","term_group":0,"term_taxonomy_id":1079,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"}],"tematyka":[{"term_id":387,"name":"Water supply and sewage system","slug":"water-supply-and-sewage-system","term_group":0,"term_taxonomy_id":387,"taxonomy":"tematyka","description":"","parent":0,"count":206,"filter":"raw"}]},"ptb_featured_image":null,"builder_content":"

Wst\u0119p<\/strong><\/p>

Dynamiczny rozw\u00f3j przemys\u0142u chemicznego w ostatnich latach, a szczeg\u00f3lnie bran\u017cy farmaceutycznej nie pozosta\u0142 bez wp\u0142ywu na zagro\u017cenie zdrowia ludzi. Wzrost zu\u017cycia lek\u00f3w, a szczeg\u00f3lnie lek\u00f3w dost\u0119pnych bez recepty (niesteroidowe leki przeciwzapalne i przeciwb\u00f3lowe), spowodowa\u0142 ich przechodzenie do \u015brodowiska w coraz wi\u0119kszym stopniu. W 2017 roku ca\u0142kowita warto\u015b\u0107 rynku farmaceutycznego (w segmentach: apteczny Rx (refundowane i nierefundowane leki na recept\u0119) i CH (leki i produkty dost\u0119pne bez recepty), szpitalny oraz sprzeda\u017ce wysy\u0142kowe e-aptek, liczona w cenach detalicznych, wynios\u0142a 38,3 mld z\u0142, co oznacza wzrost o 4,9% czyli o 1,8 mld z\u0142 wi\u0119cej ni\u017c w roku 2016. Segment lek\u00f3w i produkt\u00f3w dost\u0119pnych bez recepty (CH), stanowi\u0142 42,3% rynku aptek otwartych, wzr\u00f3s\u0142 o 5,6%, czyli 723 mln z\u0142 w por\u00f3wnaniu do roku 2016 [17].<\/p>

Ci\u0105g\u0142y wzrost warto\u015bci rynku farmaceutycznego (o 30% dla lat 2010-2020) przy 12% przyro\u015bcie ludno\u015bci w ww. latach b\u0119dzie skutkowa\u0142 coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 farmaceutyk\u00f3w przedostaj\u0105cych si\u0119 do \u015brodowiska, co b\u0119dzie wymusza\u0142o dzia\u0142ania zmierzaj\u0105ce do wprowadzenia do szerokiego stosowania skutecznych metod usuwania lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w ze \u015brodowiska.<\/p>\n

Sezonowo\u015b\u0107 wyst\u0119powania<\/strong><\/p>

Przenikanie farmaceutyk\u00f3w do \u015brodowiska w postaci macierzystej b\u0105d\u017a ich metabolit\u00f3w charakteryzuje si\u0119 du\u017c\u0105 zmienno\u015bci\u0105 zale\u017cn\u0105 od miejsca (wy\u017csze warto\u015bci st\u0119\u017ce\u0144 farmaceutyk\u00f3w i metabolit\u00f3w wyst\u0119puj\u0105 w du\u017cych miastach) i czasu (pory roku) pobrania. Potwierdzi\u0142 to zesp\u00f3\u0142 badaczy z Kalifornii [43], analizuj\u0105c st\u0119\u017cenie czternastu farmaceutyk\u00f3w, substancji zaburzaj\u0105cych gospodark\u0119 hormonaln\u0105 cz\u0142owieka i produkt\u00f3w do higieny osobistej. Potwierdzono wy\u017csze st\u0119\u017cenie paracetamolu, naproksenu i ibuprofenu w okresie zimowym ni\u017c letnim. Spowodowane to by\u0142o zwi\u0119kszonym zu\u017cyciem farmaceutyk\u00f3w w okresie zimowym, a tak\u017ce faktem, \u017ce w miesi\u0105cach letnich nast\u0119puje szybsza degradacja farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w pod wp\u0142ywem wy\u017cszej temperatury oraz to, \u017ce w przypadku substancji wra\u017cliwych na \u015bwiat\u0142o s\u0142oneczne, reakcja fotolizy mo\u017ce powodowa\u0107 rozpad cz\u0105steczek, szczeg\u00f3lnie w wodach powierzchniowych.<\/p>\n \"Fig. <\/a> Fig. 1.
Population in the world in a billion and the value of the pharmaceutical market in billions of dollars (according to the UN and Global Medicines Use in 2020 prepared by the IMS Institute)\n

Historia bada\u0144<\/strong><\/p>

Historia bada\u0144 ilo\u015bci pozosta\u0142o\u015bci lek\u00f3w w \u015brodowisku jest stosunkowo kr\u00f3tka:<\/p>

1981 \u2013 stwierdzenie obecno\u015bci oraz ilo\u015bciowe oznaczenie kwasu klofibrowego w pr\u00f3bkach \u015brodowiskowych (USA),<\/p>

1997 \u2013 oznaczenie pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w \u015bciekach szpitalnych (Niemcy),<\/p>

1997 \u2013 badania dotycz\u0105ce toksyczno\u015bci antybiotyk\u00f3w w \u015brodowisku wodnym (Dania),<\/p>

1998 \u2013 monitorowanie w\u00f3d rzecznych i \u015bciek\u00f3w na obecno\u015b\u0107 pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w (Niemcy),<\/p>

1998 \u2013 oznaczenie zwi\u0105zk\u00f3w z grupy antybiotyk\u00f3w w r\u00f3\u017cnych pr\u00f3bkach wody (Niemcy),<\/p>

1999 \u2013 opracowanie metodyki analitycznej umo\u017cliwiaj\u0105cej stwierdzenie obecno\u015bci estrogen\u00f3w w wodach powierzchniowych (USA),<\/p>

2002 \u2013 pierwsza metodyka jednoczesnego oznaczania pozosta\u0142o\u015bci wielu farmaceutyk\u00f3w w pr\u00f3bkach \u015brodowiskowych (Dania),<\/p>

2001-2002 \u2013 oznaczenie pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w wodach przeznaczonych do spo\u017cycia przez ludzi (Niemcy),<\/p>

2003 \u2013 opracowanie odpowiednich modeli matematycznych do przewidywania st\u0119\u017cenia i losu poszczeg\u00f3lnych farmaceutyk\u00f3w w \u015brodowisku (Belgia),<\/p>

2005 \u2013 oznaczanie pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w pr\u00f3bkach sta\u0142ych (Hiszpania) [27].<\/p>

Leki s\u0105 biologicznie czynn\u0105 grup\u0105 zwi\u0105zk\u00f3w o negatywnym dzia\u0142aniu na r\u00f3\u017cne ekosystemy. Raporty (np. tzw raport Posejdon) ujawniaj\u0105 dane, kt\u00f3re potwierdzaj\u0105 powszechno\u015b\u0107 wyst\u0119powania pozosta\u0142o\u015bci lek\u00f3w w dop\u0142ywie i odp\u0142ywie z oczyszczalni \u015bciek\u00f3w, wodach powierzchniowych (rzekach, jeziorach, strumieniach), wodzie podziemnej, wodzie do picia, a nawet morskiej [26].<\/p>\n \"Fig.2.Value <\/a> Fig.2.
Value of the drug market per one inhabitant\n \"Fig.3. <\/a> Fig.3.
Seasonal variability of pharmaceutical condensation in untreated wastewater in California, USA [43, modified]\n

Niesteroidowe leki przeciwzapalne<\/strong><\/p>

Leki te s\u0105 substancjami chemicznymi, aktywnymi biologicznie, modyfikuj\u0105cymi procesy biochemiczne zachodz\u0105ce w organizmach ludzkich i zwierz\u0119cych. Najwy\u017csze ich st\u0119\u017cenia w \u015brodowisku stwierdzono dla niesteroidowych lek\u00f3w przeciwzapalnych, takich jak:<\/p>

Najlepiej zbadanym farmaceutykiem jest diklofenak. Szerokie zastosowanie diklofenaku jako \u015brodka przeciwb\u00f3lowego, anty-artretycznego i przeciwreumatycznego dla ludzi i zwierz\u0105t uplasowa\u0142o go jako jedno z g\u0142\u00f3wnych zanieczyszcze\u0144 farmakologicznych \u015brodowiska. W badaniach sprawdzono m.in. wp\u0142yw diklofenaku na pstr\u0105ga t\u0119czowego, badania te wykaza\u0142y zmiany zwyrodnieniowe w nerkach i skrzelach. Zmiany te, w znacznym stopniu pogarszaj\u0105 og\u00f3lny stan zdrowia i obni\u017caj\u0105 wydolno\u015b\u0107 organizmu[32]. Diklofenak jest lekiem charakteryzuj\u0105cym si\u0119 du\u017c\u0105 trwa\u0142o\u015bci\u0105 i toksyczno\u015bci\u0105. Skuteczno\u015b\u0107 usuwania diklofenaku metod\u0105 osadu czynnego w du\u017cej mierze zale\u017cy od pocz\u0105tkowego st\u0119\u017cenia. Przy st\u0119\u017ceniu wynosz\u0105cym 1\u03bcg\/ dm\u00b3 efektywno\u015b\u0107 oczyszczania wynosi 71%, natomiast przy st\u0119\u017ceniu ok 3\u03bcg\/dm\u00b3 spada do 17% [45].<\/p>\n \"Fig. <\/a> Fig. 4
The most common non-steroidal antiinflammatory drugs\n

Inne farmaceutyki w \u015brodowisku<\/strong><\/p>

Do \u015brodowiska przenikaj\u0105 r\u00f3\u017cnorodne grupy lek\u00f3w a ich oznaczanie oraz ich metabolit\u00f3w wymaga standaryzacji procedur badawczych. R\u00f3\u017cne rodzaje metod usuwania farmaceutyk\u00f3w w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w wynikaj\u0105ce z r\u00f3\u017cnych technologii, czasu pobrania pr\u00f3bek i umiejscowienia geograficznego powoduj\u0105 znaczne r\u00f3\u017cnice uniemo\u017cliwiaj\u0105ce prawid\u0142ow\u0105 ocen\u0119 zagro\u017ce\u0144 powodowanych przez farmaceutyki i ich metabolity.<\/p>

Cz\u0119sto stosowanym antybiotykiem zar\u00f3wno dla ludzi jak i zwierz\u0105t jest amoksycylina, kt\u00f3ra jest p\u00f3\u0142syntetyczn\u0105 penicylin\u0105 o szerokim spektrum dzia\u0142ania. Lek ten bardzo szybko ulega rozpadowi przez co nie stanowi zagro\u017cenia dla \u015brodowiska. Dlatego te\u017c wa\u017cnym problemem jest kompleksowa identyfikacja lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w celu okre\u015blenia metod ich usuwania i wp\u0142ywu na \u015brodowisko.<\/p>

Innym stosowanym antybiotykiem jest sulfametoksazol, lek o du\u017cej trwa\u0142o\u015bci, wydalany z moczem w postaci niezmienionej w ilo\u015bci ok. 30% podanej dawki, podczas procesu oczyszczania \u015bciek\u00f3w usuwany w ok. 13% [18].<\/p>\n \"Fig. <\/a> Fig. 5.
Amoxycyllin\n \"Fig.6. <\/a> Fig.6.
Sulfamethoxazolum\n

Zawarto\u015b\u0107 farmaceutyk\u00f3w w \u015brodowisku i ich usuwalno\u015b\u0107<\/strong><\/p>

Pojawia si\u0119 coraz wi\u0119cej publikacji poruszaj\u0105cych temat wyst\u0119powania lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w wodach powierzchniowych, podziemnych, wodzie do picia, a tak\u017ce w oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w, co potwierdzono m.in. w Chinach, Korei, Indiach, Francji, Hiszpanii, Portugalii, Grecji oraz Szwecji [11], [12], [13], [16], [24], [21], [22].<\/p>

Okre\u015blana w publikacjach usuwalno\u015b\u0107 farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w nie daje odpowiedzi na pytanie: czy usuni\u0119te leki podczas oczyszczania \u015bciek\u00f3w z wykorzystaniem osadu czynnego s\u0105 usuwane poprzez ich rozpad czy nast\u0119puje ich kumulacja w nadmiernym osadzie \u015bciekowym. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce osady \u015bciekowe s\u0105 cz\u0119sto wykorzystywane jako \u015brodek nawozowy (ze wzgl\u0119du na ich r\u00f3\u017cnorodny w sk\u0142adniki pokarmowe sk\u0142ad chemiczny), nale\u017cy zada\u0107 pytanie o skuteczno\u015b\u0107 usuwania ze \u015bciek\u00f3w, a tym samym z osad\u00f3w lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w, oraz czy pozosta\u0142o\u015bci lek\u00f3w s\u0105 wymywane do gleby i absorbowane przez ro\u015bliny.<\/p>

Jak wynika z tabeli 3 wyst\u0119puj\u0105 znaczne wahania w skuteczno\u015bci usuwania farmaceutyk\u00f3w wynikaj\u0105ce z metody oczyszczania \u015bciek\u00f3w i sezonowo\u015bci. Nale\u017cy tak\u017ce podkre\u015bli\u0107 brak standaryzacji metod oznaczania farmaceutyk\u00f3w, co mo\u017ce powodowa\u0107 rozbie\u017cno\u015b\u0107 oznacze\u0144.<\/p>

Dotychczas stosowane metody oczyszczania \u015bciek\u00f3w z zastosowaniem osadu czynnego nie zapewniaj\u0105 ca\u0142kowitego i bezpiecznego dla \u015brodowiska usuni\u0119cia farmaceutyk\u00f3w.<\/p>\n \"Table <\/a> Table 1.
Other drug groups present in the environment \u2013 surface waters, [36]\n

Metody usuwania farmaceutyk\u00f3w z wody do picia i \u015bciek\u00f3w<\/strong><\/p>

W celu usuni\u0119cia pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w procesie produkcji wody do picia stosuje si\u0119 metody:<\/p>

\u2013\u2013 filtracja powolna na filtrach piaskowych,<\/p>

\u2013\u2013 ozonowanie,<\/p>

\u2013\u2013 techniki oparte na procesie zaawansowanego utleniania (AOP\u2019s),<\/p>

\u2013\u2013 utlenianie elektrochemiczne (EAOP\u2019s),<\/p>

\u2013\u2013 adsorpcja na granulowanym w\u0119glu aktywnym (GAC),<\/p>

\u2013\u2013 techniki membranowe [30].<\/p>

O ile dla oczyszczania wody do picia mo\u017cna stosowa\u0107 wiele r\u00f3\u017cnorodnych bardzo skutecznych technik, to przy oczyszczaniu \u015bciek\u00f3w stosuje si\u0119 konwencjonalne metody oparte na dw\u00f3ch etapach oczyszczania: fizycznego i chemicznego. Tylko na kilku obiektach stosuje si\u0119 bardziej zaawansowane metody oczyszczania, takie jak: ultrafiltracja, flokulacja, ozonowanie, zaawansowane utlenianie lub odwr\u00f3con\u0105 osmoz\u0119 czy nanofiltracj\u0119. Mimo wysokiej skuteczno\u015bci metod zaawansowanych ich u\u017cycie jest ograniczone g\u0142\u00f3wnie z powodu mniejszej wydajno\u015bci (w por\u00f3wnaniu do metod konwencjonalnych) oraz wysokich koszt\u00f3w stosowania tych metod [10], [34].<\/p>

Konwencjonalne metody oczyszczania \u015bciek\u00f3w z farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w standardowych oczyszczalniach \u015bciek\u00f3w nie pozwalaj\u0105 na ich skuteczne biodegradowanie do dwutlenku w\u0119gla i wody b\u0105d\u017a na ich pe\u0142n\u0105 adsorpcj\u0119 w osadach \u015bciekowych.<\/p>

Niestety przy tych metodach cz\u0119\u015b\u0107 farmaceutyk\u00f3w lub metabolit\u00f3w trafia w postaci niezmienionej do \u015brodowiska [7]. W opracowaniu Kosjek i in. [22], przeprowadzono badania czterech najpopularniejszych farmaceutyk\u00f3w nale\u017c\u0105cych do grupy niesteroidowych lek\u00f3w przeciwzapalnych; diklofenak, ibuprofen, naproksen i ketoprofen. Badania przeprowadzono w s\u0142owackiej pilota\u017cowej oczyszczalni \u015bciek\u00f3w, uzyskano wysoki stopie\u0144 eliminacji ibuprofenu, naproksenu i ketoprofenu (< 87% ), natomiast skuteczno\u015b\u0107 usuwania diklofenaku by\u0142a du\u017co ni\u017csza i wynosi\u0142a 49 \u2013 59%.<\/p>

Diklofenak jest zwi\u0105zkiem odpornym na destrukcj\u0119, r\u00f3wnie\u017c w przypadku u\u017cycia nowoczesnych silnych utleniaczy. W dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u przedstawiono wyniki bada\u0144 autor\u00f3w nad destrukcj\u0105 diklofenaku, popularnego niesteroidowego leku przeciwzapalnego, w procesie utleniania go nadtlenodisiarczanem potasowym (PDS) aktywowanym jonami \u017celaza (II) i tlenkiem miedzi (II) oraz utleniania metod\u0105 chlor\/UV. Reakcja destrukcji leku, w przypadku aktywacji jonami Fe(II) biegnie wed\u0142ug mechanizmu rodnikowego generuj\u0105cego rodniki SO4*-. Natomiast reakcja PDS aktywowanego tlenkiem miedzi biegnie wed\u0142ug nie do ko\u0144ca jeszcze wyja\u015bnionego mechanizmu, niemniej nie jest to mechanizm rodnikowy. Chlor natomiast, popularny niegdy\u015b \u015brodek dezynfekuj\u0105cy, zosta\u0142 odsuni\u0119ty ze wzgl\u0119du na tworzenie si\u0119 szkodliwych, ubocznych produkt\u00f3w. Wraca jednak do \u0142ask w po\u0142\u0105czeniu z promieniowaniem UV [33]. Wyniki eksperyment\u00f3w przedstawiono na rys. 8, 9 i 10. W przypadku zastosowania reakcji z PDS, por\u00f3wnawczo destrukcji poddawano r\u00f3wnie\u017c paracetamol.<\/p>

Rezultaty jasno wskazuj\u0105, i\u017c w reakcji ww. lek\u00f3w z PDS aktywowanym jonami Fe(II) paracetamol ulega destrukcji w 70%, gdy taka sama ilo\u015b\u0107 diklofenaku ulega destrukcji w ok. 30%.<\/p>

Natomiast rezultaty osi\u0105gni\u0119te w reakcji ww. lek\u00f3w z PDS aktywowanym CuO, wskazuj\u0105 i\u017c paracetamol ulega niemal pe\u0142nej destrukcji (powy\u017cej 90%) ju\u017c w 15 minucie procesu, gdy taka sama ilo\u015b\u0107 diklofenaku ulega nieznacznej destrukcji, w ilo\u015bci ok. 10%.<\/p>

Uzyskane wyniki wskazuj\u0105, i\u017c niezale\u017cnie od sposobu aktywacji PDS, diklofenak wykazuje relatywnie wysok\u0105 odporno\u015b\u0107 na utlenianie.<\/p>

Rysunek 10 przedstawia krzyw\u0105 destrukcji diklofenaku w procesie utleniania chlor\/UV \u2013 w por\u00f3wnaniu do dzia\u0142ania na ten lek samym chlorem oraz samym promieniowaniem UV.<\/p>

R\u00f3wnie\u017c ten proces pokazuje du\u017c\u0105 odporno\u015b\u0107 diklofenaku na destrukcj\u0119 \u2013 przy zastosowaniu bardzo wysokiego jak na standardy chlorowania st\u0119\u017cenia chloru (0,211mmol\/l), po godzinie trwania procesu pozostaje jeszcze ponad 20% leku. Badania wskazuj\u0105 na zerow\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 diklofenaku na chlor i du\u017c\u0105 odporno\u015b\u0107 na promieniowanie UV (40% diklofenaku pozostaje po godzinie na\u015bwietlania).<\/p>

Ostatnio coraz wi\u0119kszym zainteresowaniem zaczynaj\u0105 cieszy\u0107 si\u0119 bioreaktory membranowe, kt\u00f3rych niew\u0105tpliw\u0105 zalet\u0105 jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 usuwania wielu rodzaj\u00f3w zanieczyszcze\u0144 organicznych [3].<\/p>

Inn\u0105 propozycj\u0105 na oczyszczanie \u015bciek\u00f3w z farmaceutyk\u00f3w i metabolit\u00f3w jest zastosowanie grzyb\u00f3w bia\u0142ej zgnilizny, kt\u00f3re wydzielaj\u0105 oksydacyjne zewn\u0105trzkom\u00f3rkowe enzymy, takie jak: peroksydaza ligniny, peroksydaza manganu i lakaza. Metod\u0105 t\u0105 uda\u0142o si\u0119 wyeliminowa\u0107 ze \u015brodowiska takie trwa\u0142e zanieczyszczenia, jak: syntetyczne barwniki, WWA i PCB. Badano potencjaln\u0105 zdolno\u015b\u0107 tych grzyb\u00f3w do eliminacji takich farmaceutyk\u00f3w, jak: leki antydepresyjne, leki przeciwzapalne, leki przeciwpadaczkowe, uspokajaj\u0105ce [30].<\/p>\n \"Table <\/a> Table 2.
Content of selected pharmaceuticals in wastewater, surface water and drinking water, [4], [40], [42], [1], [8], [15], [41], [44], [20], ed. [5]\n \"Table <\/a> Table 3.
Concentrations of selected pharmaceuticals at the inlet and outlet of sewage treatment plants and cleaning efficiency [35]\n \"Fig. <\/a> Fig. 7.
Methods for removing pharmaceutical residues during the production of drinking water and wastewater [30], [25]\n \"Fig. <\/a> Fig. 8.
Comparison of the destruction of paracetamol and diclofenac in reaction with PDSactivated FeSO4\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>

Na podstawie wynik\u00f3w bada\u0144 mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce oczyszczalnie \u015bciek\u00f3w oparte na konwencjonalnych procesach oczyszczania \u015bciek\u00f3w nie mog\u0105 zapewni\u0107 ca\u0142kowitego, bezpiecznego dla \u015brodowiska usuni\u0119cia farmaceutyk\u00f3w i ich metabolit\u00f3w.<\/p>

Podczas oczyszczania leki mog\u0105 ulec biodegradacji do dwutlenku w\u0119gla i wody, ulec cz\u0119\u015bciowemu metabolizmowi, przej\u015b\u0107 w postaci niezmienionej do \u015brodowiska lub ulec adsorpcji na osadzie \u015bciekowym. Szczeg\u00f3lnie ostatnie trzy przypadki wymagaj\u0105 ingerencji w proces oczyszczania. Znane s\u0105 metody skutecznego oczyszczania wody z lek\u00f3w lecz s\u0105 one zbyt kosztowne b\u0105d\u017a zbyt zaawansowane technologicznie by m\u00f3c je zastosowa\u0107 na skal\u0119 przemys\u0142ow\u0105. W dodatku wykazano, \u017ce niekt\u00f3re popularne leki s\u0105 odporne na dzia\u0142anie nawet silnych \u015brodk\u00f3w utleniaj\u0105cych.<\/p>

Badania wykazuj\u0105 znaczne r\u00f3\u017cnice w skuteczno\u015bci usuwania lek\u00f3w w zale\u017cno\u015bci od ich rodzaju i budowy, ze wzgl\u0119du na ilo\u015b\u0107 zwi\u0105zk\u00f3w nale\u017cy jak najszybciej opracowa\u0107 metod\u0119 usuwania jak najwi\u0119kszej ilo\u015bci lek\u00f3w i ich metabolit\u00f3w w jednym procesie w celu ograniczenia ich przedostawania si\u0119 do \u015brodowiska.<\/p>

Konieczne jest opracowanie norm okre\u015blaj\u0105cych dozwolone i bezpieczne maksymalne st\u0119\u017cenie farmaceutyk\u00f3w w wodzie zrzutowej i w osadach \u015bciekowych. Z tego samego wzgl\u0119du nale\u017cy opracowa\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe procedury oznaczania farmaceutyk\u00f3w.<\/p>\n \"Fig. <\/a> Fig. 9.
Comparison of the destruction of paracetamol and diclofenac in reaction with PDSactivated CuO\n \"Fig. <\/a> Fig. 10.
Diclofenac destruction curve in the chlorine\/UV advanced oxidation process\n

B I B L I O G R A F I A :<\/p>

[1] Baranowska I., Kowalski B. A rapid UHPLC method for the simultaneous determination of drugs from different therapeutic groups in surface water and wastewater. Bull Environ Contam- Toxicol 2012, 89: 8-14.<\/p>

[2] Baronti C., Curini R., D\u2019Ascenzo G., Di Corcia A., Gentili A., Samperi R., (2000) 5059<\/p>

[3] Bo L., Urase T., Wang X.,Biodegradation of trace pharmaceutical substances in wastewater by a membrane bioreactor, Frontiers of Environmental Science & Engineering, 2009, Vol. 3, No. 2,236-240.<\/p>

[4] Boleda MR, Galceran MT, Ventura F. Behavior of pharmaceuticals and drugs of abuse in a drinking water treatment plant (DWTP) using combined conventional and ultrafiltration and reverse osmosis (UF\/RO) treatments. Environ Pollut 2011, 159: 1584-1591.<\/p>

[5] Boro\u0144 M., Pawlas K. Pharmaceuticals in aquatic environment, Probl. Hig. Epidemiol. 2015,96(2), 357-363<\/p>

[6] Carballa M., Omil F., Lema J.M., Llompart M., Garcia-Jares C., Rodriguez I., Gomez M., Ternes T., Water Res., 38 (2004) 2918.<\/p>

[7] Czerwi\u0144ski J., K\u0142onica A., Ozonek J., Pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w \u015brodowisku wodnym i metody ich usuwania, Czasopismo In\u017cynierii L\u0105dowej, \u015arodowiska I Architektury, 2015, 27\u201342.<\/p>

[8] Daneshvar A, Svanfelt J, Kronberg L, et al. Winter accumulation of acidic pharmaceuticals in a Swedish River. Environ Sci Pollut Res 2010, 17: 908-916.<\/p>

[9] Dudziak M., Luks-Betlej K., Ocena obecno\u015bci estrogen\u00f3w-steroidowych hormon\u00f3w p\u0142ciowych w wybranych wodach rzecznych w Polsce, Ochrona \u015arodowiska 2004, 26, 21-24.<\/p>

[10] Fatta-Kassinos D., Meric S., Nikolau A., Pharmaceutical residues in environmental waters and wastewater: current state of knowledge and future research, Analytical and Bioanalytical Chemistry, 2011, Vol. 399, 251\u2013275.<\/p>

[11] Flick J., Lindberg R.H., Tysklind M., Larsson D.G.J.,: Predicted critical environmental concentrations for 500 pharmaceuticals. Regulatory Toxicology and Pharmacology. 2010.<\/p>

[12] Gabet-Giraud V., Miege C., Choubert J.M., Martin Ruel S., Coquery M.,: Occurrence and removal of estrogensand beta blokers by various processes in wastewatertreament plants.\u201dSci. Total Eviron.\u201d 19\/2010.<\/p>

[13] Gilart N., Marce R.M., Borrull F., Fontanals N., Determination of pharmaceuticals in wastewaters using solidphase extraction \u2013 liquid chromatography \u2013 tandem mass spectrometry, J.Sep. Sci 2012, 35, 875-882.<\/p>

[14] Heberer T., Occurrence, fate and removal of pharmaceutical residues in the aquatic environment: a review of recent research data.\u201dToxicology Letters\u201d 131\/2012.<\/p>

[15] Helenkar A, Seb\u0151k A, Zaray G, et al. The role of the acquisition methods in the analysis of the non-steroidal antiinflammatory drugs in Danube River by gas chromatography\u2013 mass spectrometry. Talanta 2010, 82: 600-607.<\/p>

[16] Hrenando M.D., Gomez M.J., Aguera A., Fernandez- Alba A.R.: LC-MS analysis of basic pharmaceuticals (beta-blokers and anti-ulcer agent) in wastewater and surface water.\u201dTrends in Analitycal Chemistry\u201d 26\/2007.<\/p>

[17] IQVIA,Rynek farmaceutyczny w 2017 roku, Warszawa, stycze\u0144 2018,<\/p>

[18] Karthikeyan K.G., Meyer, Sci M.T., Total Environ., 361 (2006) 196<\/p>

[19] Kasprzyk-Hordern B., D\u0105browska A., Vieno N., Kronberg L., Nawrocki J., Occurrence of acidic pharmaceuticals in the Warta River in Poland, Chem. Anal. 2007, 52, 289-303.<\/p>

[20] Kasprzyk-Hordern B, Dinsdale RM, Guwy AJ. The removal of pharmaceuticals, personal care products, endocrine disruptors and illicit drugs during wastewater treatment and its impact on the quality of receiving waters. Water Res 2009, 43: 363-380.<\/p>

[21] Khetan S.K., Collins T.J.,: Human pharmaceuticals in the Aquatic Environment: A Challenge to GreenChemistry.\u201dChem.Rev.\u201d107\/2007<\/p>

[22] Kosjek T., Heath E., Kompare B.,: Removal of pharmaceutical residues in a pilot wastewater treatment plant.\u201dAnal.Bioanal.Chem.\u201d 387\/2007.<\/p>

[23] Kot-Wasik A., D\u0119bska J., Namie\u015bnik J., Pozosta\u0142o\u015bci \u015brodk\u00f3w farmaceutycznych w \u015brodowisku przemiany, st\u0119\u017cenia, oznaczenia, Chemia i In\u017cynieria Ekologiczna 2003, 10, 723-750.<\/p>

[24] Liying J., Jun Y., Jianmeng C.: Isolation and characteristic of 17\u03b2-estradiol-degrading Bacillus spp.strains from activated sludge Biodegradation 9\/2010.<\/p>

[25] Luo Y., Guo W., Ngo H.H., Nghiem L.D., Hai F.I., Zhang J., Liang S.,Wang X.C., A review on the occurrence of micropollutants in the aquatic environment and their fate and removal during wastewater treatment, Science of the Total Environment, 2014, Vol. 473-474, 619-641<\/p>

. [26] Magner J., Filipovic M., Alsberg T.,: Application of a novel solid phase extraction sampler and ultra performance liquid chromatography quadrupole- time-of-flighmass spectrometry for determination of pharmaceutical residues in surface sea water. \u201cChemosphre\u201d 80\/2010.<\/p>

[27] Namie\u015bnik J., Analityka pozosta\u0142o\u015bci farmaceutyk\u00f3w w pr\u00f3bkach \u015brodowiskowych, Warszawa 2010<\/p>

[28] Nikolaou A., Meric S., Fatta D., Occurrence patterns of pharmaceuticals in water and wastewater environments, Anal. Bioanal. Chem. 2007, 387, 1225-1234.<\/p>

[29] Quintana J.B., Weiss S., Reemtsma T., Water Res., 39 (2005) 2654<\/p>

[30] Rivera-Utrilla J., Sanchez-Polo M., Ferro-Garcia M.A., Prados-Joya G., Ocampo-Perez R., Pharmaceuticals as emerging contaminants and their removal from water. A review, Chemosphere, 2013, Vol. 93, 1268-1287.<\/p>

[31] Roberts P.H., Thomas K.V., Sci. Total Environ., 356 (2006) 143.<\/p>

[32] Schwaiger J., Ferling H., MallowU., Wintermayr H., Negele R.D.,: Toxic effects of the non-steroidal anti-inflammatory drug diclofenac.AQuat. Toxiol., 2004;68:141-150<\/p>

[33] Sicher C., Garcia C., Andre K., Feasibility studies: UV\/chlorine advanced oxidation treatment for the removal of emerging contaminants, Water Research 45, 6371-6380, 2011.<\/p>

[34] Sires I., Brillas E., Remediation of water pollution caused by pharmaceutical residues based on electrochemical separation and degradation technologies: A review, Environment International 2012, Vol. 40, 212\u2013229.<\/p>

[35] Sosnowska K., Grochowiak-Styszko K., Go\u0142as J., Leki w \u015brodowisku-\u017ar\u00f3d\u0142a, przemiany, zagro\u017cenia, Krakowska Konferencja M\u0142odych Uczonych, 2009.<\/p>

[36] Szymonik A., Lach J., Zagro\u017cenie \u015brodowiska wodnego obecno\u015bci\u0105 \u015brodk\u00f3w farmaceutycznych, In\u017cynieria i Ochrona \u015arodowiska, 2012, t15\/3, 249-263.<\/p>

[37] Tauxe-Wuersch A., Alencastro L.F.D., Grandjean D., Tarradellas J., Water Res., 39 (2005) 1761.<\/p>

[38] Ternes T.A., Water Res., 32 (1998) 3245.<\/p>

[39] Thomas P.M., , Foster G.D., Environ J., Sci. Health, A, 39 (2004) 1969<\/p>

[40] Togola A, Budzinski H. Multi-residue analysis of pharmaceutical compounds in aqueous samples. J Chromatogr A, 2008, 1177: 150-158.<\/p>

[41] Valc\u00e1rcel Y, Gonz\u00e1lez Alonso S, Rodr\u00edguez-Gil JL, et al. Analysis of the presence of cardiovascular and analgesic\/ anti-inflammatory\/antipyretic pharmaceutical in river \u2013 and drinking-water of the Madrid Region in Spain. Chemosphere2011, 82: 1062-1071.<\/p>

[42] Wang L, Ying GG, Zhao JL, et al. Occurrence and risk assessment of acidic pharmaceuticals in the Yellow River, Hai River and Liao River of north China. Sci. Total Environ 2010, 408: 3139- 3147.<\/p>

[43] Yu Y, Wu L, Chang AC,: Seasonal variation of endocrine disrupting compounds, pharmaceuticals and personal care products in wastewater treatment plants. Sci. Total Environ 2013, 442; 310-316.<\/p>

[44] Zgo\u0142a-Grze\u015bkowiak A. Application of DLLME to isolation and concentration of non-steroidal anti- -inflammatory drugs in environmental water samples. Chromatogr. 2010, 72:671\u2011678<\/p>

[45] Zhong D.F., Sun L., Liu L., Huang H.H.,: Microbial transformation of naproxen by Cunninghamella species. Acta Pharmacol. Sin.,2003;24:442-447.<\/p>","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/artykul\/8052","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/artykul"}],"about":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/artykul"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8052"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8052"},{"taxonomy":"tematyka","embeddable":true,"href":"https:\/\/informacjainstal.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tematyka?post=8052"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}